TPITH AΠOΨH Nυκτο-φύλακες της τάξης;

Δρακόντειο

το φετινό μέτρο

στο δεξί σου χέρι

θα βρεις

– ξέρεις έτσι; –

Αργ. Στριγγάρη, «Δρακόντειο»

H πρόληψη της εγκληματικότητας στην πόλη, στην τοπική κοινωνία, ακόμη και στη
γειτονιά στοχεύει στη μείωση του αισθήματος ανασφάλειας των πολιτών. H
δι-εταιρικότητα και η εγγύτητα αποτελούν τους κύριους πυλώνες γύρω από τους
οποίους διακλαδώνεται η νέα αυτή μορφή συμμετοχικής αντεγκληματικής πολιτικής.

H παιδαγωγική της πρόληψης, μέσω της συνευθύνης και της συνεπιμόρφωσης,
καλλιεργεί κοινές αντιλήψεις, κοινή γλώσσα και προϋποθέτει εμπιστοσύνη στον
συνάνθρωπο και στις αξίες της κοινωνικής αλληλεγγύης.

Μέσα από την προσέγγιση κοινωνικών προβλημάτων πριν καταστούν εγκληματογόνα ο
κοινοτικός έλεγχος και ο κοινοτικός ιστός μπορούν να παίξουν ένα σημαντικό
διαμεσολαβητικό ρόλο χωρίς να υποκαθιστούν την Αστυνομία ή να δημιουργούν
νέους μηχανισμούς επιτήρησης. Ως γνωστόν η αστυνομική λειτουργία διαφέρει από
τη λειτουργία αστυνόμευσης (policing). H πρώτη έχει θεσμικό χαρακτήρα και
ελέγχεται από το Σύνταγμα και τους νόμους, ενώ η δεύτερη έχει κυρίως χαρακτήρα
κοινωνικής δράσης.

Πρέπει απαραιτήτως να γίνει μια διάκριση ανάμεσα στην εθελοντική περιστασιακή
αστυνόμευση από – εν αδεία – αστυνόμους, τη δράση ιδιωτικών φυλάκων ή την
κινητοποίηση πολιτών (τις οποίες συντονίζει η ίδια η Αστυνομία ή όποιος άλλος
φορέας) που αποφάσισαν να περιφρουρήσουν (από) μόνοι τους τον «υπερασπίσιμο
χώρο τους» (από το σπίτι και τον δρόμο μέχρι ολόκληρη την κοινότητα). H
κοινοτική προληπτική δεν έχει όμως καμία σχέση με την παρακολούθηση των
δημοτών.

Για ορισμένους η πρόληψη ταυτίζεται με την επιτήρηση, ενώ πολλοί θέλουν να
επεκταθεί στην παροχή πληροφοριών στις αρχές. Και στις δύο όμως περιπτώσεις οι
εθελοντικές ή μη «ομάδες περιφρούρησης» – πέραν των συνταγματικών, πολιτικών,
κοινωνικών προβλημάτων – θα δημιουργήσουν ηθικά προβλήματα μεταξύ των ιδίων
των κατοίκων, οι οποίοι αντί για ασφάλεια θα αισθανθούν να τους επιβαρύνουν με
μια επιπλέον «αστυνόμευση του τρόπου ζωής τους».

Από τον Βύρωνα στον Δενδροπόταμο, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει το ίδιο: ποια
είναι τα όρια της αυτο-αστυνομευόμενης κοινωνίας; Εάν αφορά την κοινωνία με
διαρκές βλέμμα, δηλαδή τη διαμόρφωση δικτύων εντοπισμού και επίλυσης
προσωπικών/κοινωνικών προβλημάτων, τότε οι αντιρρήσεις και οι φόβοι
μειώνονται. Εάν όμως καταλήγει στην ενίσχυση της κοινωνίας της επιτήρησης,
δηλαδή στην επισώρευση κατασταλτικών μηχανισμών (με κάμερες, διεισδύσεις,
μυστικούς αστυνόμους), τότε η ανησυχία και η αντίδραση είναι δικαιολογημένες.

Μπορεί η δημοκρατία της εγγύτητας (democratie de proximite) να συνδυάζει την
άμεση με τη συμμετοχική δημοκρατία, μπορεί σε μία κοινότητα όλοι να γνωρίζουν
όλους και να ξέρουν «τι συμβαίνει», όμως τα παραπάνω δεν δικαιολογούν (ούτε
νομιμοποιούν) τη δημιουργία άτυπων δικτύων πολιτο-φυλακής τα οποία λογοδοτούν
σε φανερές και μη, αρμόδιες και μη αρχές.

H συμμετοχική αντεγκληματική πολιτική, όπως αυτή συμπυκνώνεται στα τοπικά
Συμβούλια Πρόληψης της Εγκληματικότητας (άρθρο 16 N. 2713/99), εκφράζει μια
πολιτική συνεργασίας του πολίτη με τους θεσμούς της πρόληψης του εγκλήματος με
στόχο την εμπέδωση του αισθήματος ασφάλειας διά μέσου της συμπαραγωγής της
ασφάλειας. Προσοχή όμως: οι ρόλοι πρέπει να είναι διακριτοί. Τα Τοπικά
Συμβούλια μελετούν, σχεδιάζουν και προτείνουν, η δημοτική αρχή αποφασίζει και
οι αρμόδιοι φορείς ενεργούν. H οποιαδήποτε σύγχυση εξουσιών, αρμοδιοτήτων ή
αντιλήψεων είναι βέβαιο ότι θα φέρει σε σύγκρουση την ασφάλεια με τις
ελευθερίες των πολιτών, θα υψώσει κοινωνικά τείχη ανάμεσα σε νομιμόφρονες και
μη νομιμόφρονες πολίτες, κι εν τέλει δεν θα αντιμετωπισθεί η όποια μικρομεσαία
εγκληματικότητα σε προληπτικό επίπεδο αλλά θα κηρυχθεί (ακόμα και ένοπλος)
πόλεμος κατά των όποιων «εσωτερικών εχθρών».

Για όλα αυτά τα δεινά μια σπίθα είναι αρκετή. Ας μην την ανάψουν στον Βύρωνα.
Έστω για λόγους σεβασμού της ιστορικής μνήμης.

O Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.