H μελωδία του Ολοκαυτώματος

Μπορεί μια μορφή τέχνης, όπως η μουσική, να συμβάλει ώστε να γεμίσει ένα
πολιτισμικό κενό που έχει γίνει μαύρη τρύπα για την ανθρωπότητα; Ένα πρόγραμμα
που προβάλλεται σήμερα στο BBC, τιμώντας την 60ή επέτειο της απελευθέρωσης του
Άουσβιτς, επιχειρεί να θεραπεύσει τον βιασμό που υπέστησαν από τους ναζί οι
ψυχές των ανθρώπων αλλά και η ίδια η μουσική με μοναδικό όπλο τη μουσική.

Μέσα στο θολό φως ενός παγερού απογεύματος στην καρδιά της Πολωνίας, ο Μαξίμ
Βενγκέροφ, ένας από τους κορυφαίους μουσικούς του κόσμου, δίνει μία ιδιότυπη
και άκρως φορτισμένη παράσταση μπροστά σε τηλεοπτικό συνεργείο και στον Πίτερ
Άσπντεν, δημοσιογράφο των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς». Περπατάει σιγά σιγά σε ένα
σκοτεινό διάδρομο. Σηκώνει το δοξάρι. Μια μελωδία του Μπαχ πλημμυρίζει τον
χώρο. Εάν αυτή είναι μία από τις πιο δύσκολες στιγμές στη ζωή του μεγάλου
βιολιστή, αυτό δεν είναι τυχαίο: ο διάδρομος στον οποίο παίζει βρίσκεται μέσα
στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς – Μπίρκενμπαου.

Ο Μαξίμ Βενγκέροφ, ένας από τους κορυφαίους βιολιστές του κόσμου, τιμά τις μνήμες των εκατομμυρίων θυμάτων των ναζί παίζοντας Μπαχ. Αριστερά, κρατούμενος οδηγείται στο σημείο εκτέλεσής του, συνοδεία της ορχήστρας του στρατοπέδου συγκέντρωσης

Αυτό το στρατόπεδο συγκέντρωσης, μέσα στο οποίο έγιναν ορισμένα από τα πιο
αποτρόπαια εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, κατακλύζεται τώρα από την υπέροχη
μουσική του Μπαχ. Αυτό το παράδοξο δεν είναι τυχαίο, είναι η ίδια η ουσία του
εγχειρήματος. Το κομμάτι που παίζει ο Βενγκέροφ αποτελεί μέρος ενός
προγράμματος που προβάλεται σήμερα, Σάββατο βράδυ, από το BBC2. Το πρόγραμμα
που στοχεύει να τιμήσει με ξεχωριστό τρόπο την επέτειο της απελευθέρωσης του
στρατοπέδου από σοβιετικά στρατεύματα πριν από 60 χρόνια ενώνει μουσικούς από
όλο τον κόσμο που παίζουν μέσα στο Άουσβιτς.

Οι μουσικοί και τα έργα που ερμηνεύουν έχουν επιλεγεί με ιδιαίτερη προσοχή,
ώστε να συνθέτουν, σύμφωνα με τον παραγωγό της εκπομπής Πίτερ Μανιούρα, μια
“πολλαπλών επιπέδων αφήγηση μέσω της μουσικής” των βαρβαρικών γεγονότων που
έκαναν αυτό το πολωνικό χωριό συνώνυμο της πιο μαύρης ώρας για τον δυτικό
πολιτισμό.

Το στοιχείο όμως που καθιστά αμφιλεγόμενο το εγχείρημα αυτό και αβέβαιη την
ανταπόκριση που θα έχει είναι ότι η υπόθεση δεν αφορά μονάχα τη δημιουργία
ενός τηλεοπτικού προγράμματος, αλλά και μία απάντηση σε ένα φιλοσοφικό
ερώτημα: εξήντα χρόνια μετά, ποιος είναι ο πιο κατάλληλος τρόπος για να
τιμηθεί η μνήμη του Ολοκαυτώματος; Πολλοί έχουν πει ότι η μόνη δυνατή απάντηση
σε τέτοιου είδους βαρβαρότητα είναι η σιωπή. Οι δημιουργοί όμως αυτού του
προγράμματος επέλεξαν τον Μπαχ.

Τραγουδούσαν όταν τους βασάνιζαν

H ίδια η μουσική υπήρξε ένα από τα θύματα της ναζιστικής θηριωδίας. Ακόμα και
στα χρόνια του ναζισμού παρέμενε ενσωματωμένη μέσα στη γερμανική ψυχή και δεν
ήταν λίγοι οι αξιωματικοί που έκλαιγαν ακούγοντας Σούμπερτ λίγες ώρες προτού
στείλουν γυναικόπαιδα στους θαλάμους αερίων. Ανατριχιαστικό είναι, εξάλλου,
ότι η δημιουργία των πρώτων στρατοπέδων συγκέντρωσης τη δεκαετία του ’30
φανέρωνε μία φρικτή αλήθεια: υπάρχουν μαρτυρίες και στοιχεία που αποδεικνύουν
ότι οι ναζί ανάγκαζαν τους κρατουμένους τους να συνθέτουν κομμάτια και “ύμνους
στρατοπέδων”, να παίζουν μουσική και να τραγουδάνε μέσα στα στρατόπεδα
συγκέντρωσης ακόμα και την ώρα που βασανίζονταν.

Κακοποίηση. Είναι ακριβώς αυτό το θέμα που ρίχνει βαριά τη σκιά του
πάνω από το πρόγραμμα που γυρίστηκε εδώ, μέσα στο Άουσβιτς, 60 χρόνια μετά.
Δίνει μία επιπλέον διάσταση σε ένα ήδη αμφιλεγόμενο ζήτημα: η μουσική που έχει
κακοποιηθεί εδώ μέσα σε φρικιαστικές συνθήκες μπορεί τώρα να χρησιμοποιηθεί
για να αποκατασταθεί η ζημιά που προξένησε ο βιασμός; Μπορεί ο γλυκός ήχος του
βιολιού του Βενγκέροφ να σπάσει τη σιωπή, που πολλοί θεωρούσαν ότι ήταν η
μοναδική σωστή αντιμετώπιση του Ολοκαυτώματος; Μπορεί μια μορφή τέχνης να
συμβάλει στο να αναπληρωθεί ένα πολιτισμικό κενό που έχει γίνει μαύρη τρύπα
για την ανθρωπότητα; Ή μήπως είναι υπερβολικό να ζητήσει κανείς κάτι τέτοιο
από την τέχνη;