H σοσιαλδημοκρατία έχει πεθάνει;

Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη: το φάντασμα της
σοσιαλδημοκρατίας. Άραγε, σημαίνει αυτό ότι είναι πια νεκρή; Και ποιος θα
εκδώσει το «πιστοποιητικό θανάτου» γι’ αυτό το πολιτικό ρεύμα που γεννήθηκε
ανάμεσα στον κομμουνισμό και τον καπιταλισμό και δίχασε βαθιά το εργατικό
κίνημα;

«Ψήφος στις γυναίκες». Μία από τις πρώτες αφίσες των ιταλών σοσιαλιστών

«Λέω ΟΧΙ στη σοσιαλδημοκρατία επειδή ο κόσμος έχει αλλάξει και οι πολιτικές
απαντήσεις του περασμένου αιώνα δεν είναι πλέον χρήσιμες». Αυτό δήλωσε την
περασμένη εβδομάδα στη Ρώμη ο πρόεδρος του κεντροαριστερού συνασπισμού
«Μαργαρίτα» και πρώην δήμαρχος της πόλης Φραντσέσκο Ρουτέλι, προκαλώντας
πληθώρα αντιδράσεων. Γιατί η «σοσιαλδημοκρατία» είναι λέξη-ταμπού. Λέξη, όμως,
που σήμερα δεν σημαίνει πολλά. Για περισσότερο από έναν αιώνα σήμαινε δύο
κυρίως ξεκάθαρα πράγματα: τον κεντρικό ρόλο του κράτους στον προγραμματισμό
της οικονομικής πολιτικής και το κράτος πρόνοιας που υλοποιούσε την κοινωνική
δικαιοσύνη. Για τον κομμουνισμό, αλλαγή σήμαινε επαναστατική δράση για την
ανατροπή του καπιταλισμού και των αστικών θεσμών και μονοπωλιακή άσκηση της
εξουσίας από το κομμουνιστικό κόμμα. H σοσιαλδημοκρατία διαφωνούσε με τον
λενινιστικό μονοκομματισμό, επέκρινε την Οκτωβριανή Επανάσταση, υπερασπιζόταν
τον κοινοβουλευτισμό και τις πολιτικές ελευθερίες και πίστευε ότι μπορούσε να
εξυπηρετήσει καλύτερα τα συμφέροντα των μαζών μέσα από προοδευτικές
μεταρρυθμίσεις του αστικού συστήματος, με μεγαλύτερους ή μικρότερους
συμβιβασμούς εκ μέρους των σοσιαλιστικών κομμάτων και των συνδικάτων.

H κρατική οικονομία και το κράτος πρόνοιας άρχισαν να βυθίζονται σε κρίση από
τη δεκαετία του 1980. Και μπορούμε να πούμε ότι κατόπιν, μετά την πτώση του
Τείχους του Βερολίνου και το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης, από τη δεκαετία του
1990 έπαψαν πια να υπάρχουν.

H εφημερίδα «Ρεπούμπλικα» συμβάλλει σε αυτόν τον διάλογο με την παρουσίαση των
απόψεων του Βρετανού κοινωνιολόγου Ραλφ Ντάρεντορφ, του Ισπανού πρώην
πρωθυπουργού Φελίπε Γκονζάλες και του Γερμανού πολιτειολόγου Πέτερ Γκλοτς.

ΡΑΛΦ ΝΤΑΡΕΝΤΟΡΦ

Πέθανε επειδή… πέτυχε

«H σοσιαλδημοκρατία έπαιξε κεντρικό ρόλο εναντίον της αδικίας και δημιούργησε
μία κοινωνία με λιγότερες ανισότητες», λέει ο Γερμανός κοινωνιολόγος. «Ωστόσο,
ο σημερινός κόσμος έχει αλλάξει βαθιά. H σοσιαλδημοκρατία είχε ένα πολύ
διαφορετικό και πολύ πιο αξιοπρεπές τέλος από ό,τι ο κομμουνισμός. Ο
κομμουνισμός πέθανε επειδή απέτυχε. Τα κράτη που τον υιοθέτησαν οδηγήθηκαν
στην καταστροφή. Αντίθετα, η σοσιαλδημοκρατία πέθανε επειδή πέτυχε,
τουλάχιστον στην Ευρώπη, την κοιτίδα της». Ο Ντάρεντορφ πιστεύει ότι η
σοσιαλδημοκρατική ιδέα του κράτους πρόνοιας έχει πια ενσωματωθεί σε όλες τις
δημοκρατικές χώρες της Ευρώπης, όποιο κόμμα και αν τις κυβερνάει. «H πρόκληση
σήμερα για όποιον νιώθει προοδευτικός ή αριστερός», λέει, «είναι να βρεθεί ο
δρόμος μέσω του οποίου, χωρίς να αποποιούμαστε το σοσιαλδημοκρατικό παρελθόν,
ακόμη και ξεκινώντας από αυτό, θα μπορέσουμε να δώσουμε ένα όνομα και ένα
πρόγραμμα στα ιδανικά του μέλλοντος».

ΦΕΛΙΠΕ ΓΚΟΝΖΑΛΕΣ

Ανανέωση χωρίς αλλοτρίωση

«Είναι λανθασμένη η εκτίμηση ότι η σοσιαλδημοκρατία έχει πια πεθάνει»,
επισημαίνει ο σοσιαλιστής πρώην πρωθυπουργός της Ισπανίας. «Όπως είχε πει ο
Βίλι Μπραντ, η ουσία της σοσιαλδημοκρατίας είναι η δυνατότητα να αναδιατυπώνει
τους στόχους της. H Αριστερά πρέπει να αναθεωρήσει με γενναιότητα τις
παραδοσιακές θέσεις της. Αυτό ακριβώς είχε κάνει ο Τόνι Μπλερ διατυπώνοντας τη
θεωρία του τρίτου δρόμου: να γίνουμε πιο φιλελεύθεροι στην οικονομική πολιτική
και να διατηρήσουμε σχήματα αναδιανομής που θα στηρίζονται στην αλληλεγγύη». Ο
Φελίπε Γκονζάλες πιστεύει ότι σε αυτήν τη συγκυρία έχει περισσότερες ευκαιρίες
από όσες είχε στο παρελθόν. «Ακριβώς τώρα, που ζούμε στις αντιφάσεις ενός
πλανήτη παγκοσμιοποιημένου», λέει, «χρειαζόμαστε ένα κίνημα που θα διατηρήσει
ζωντανή την ικανότητα της αλλαγής».

ΠΕΤΕΡ ΓΚΛΟΤΣ

Όχι, δεν έχει πεθάνει

Ο στενότερος σύμβουλος του καγκελαρίου Σρέντερ είναι κατηγορηματικός. «H
σοσιαλδημοκρατία είναι ζωντανή, κυβερνά και δρα», λέει. «Με προσωπικότητες
ισχυρές όπως ο Σρέντερ και με μεταρρυθμίσεις τολμηρές». Από το τρίπτυχο
ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα, η γερμανική σοσιαλδημοκρατία πέρασε στο
τρίπτυχο ελευθερία, δικαιοσύνη, αλληλεγγύη, λέει ο Γκλοτς. «Αυτό ισχύει ακόμη.
Πρέπει να αγωνιστούμε για μία νέα έννοια της αλληλεγγύης. Ο καπιταλισμός της
ψηφιακής τεχνολογίας και της παγκοσμιοποίησης έχει άλλα θύματα από εκείνα που
είχε τη βιομηχανική εποχή και αυτά τα νέα θύματα αξίζουν την αλληλεγγύη μας. Ο
ψηφιακός καπιταλισμός επιδεινώνει τη θέση του ενός τρίτου των ανθρώπων,
αποβιομηχανοποιεί ολόκληρες περιοχές όπως η Ανατολική Γερμανία». H γερμανική
σοσιαλδημοκρατία δεν είναι ούτε ξοφλημένη ούτε καταδικασμένη, σύμφωνα με τον
Γκλοτς. «Αν σήμερα ο Γκέρχαρντ Σρέντερ μεταρρυθμίζει το κοινωνικό κράτος»,
λέει, «το κάνει για να εξασφαλίσει τη μελλοντική επιβίωσή του. Ούτε ξεχνάει
τους ψηφοφόρους της παραδοσιακής Αριστεράς ούτε διακατέχεται από την έμμονη
ιδέα να κάνει παραχωρήσεις στην Κεντροδεξιά πάση θυσία». Δεν έχουμε πια την
παλιά ορμή που είχαμε όταν υπήρχε η ηγετική τριάδα Μπραντ-Κράιτσκι-Πάλμε,
παραδέχεται ο Γκλοτς. Πριν από 30-40 χρόνια μπορούσε κάποιος να αποδέχεται την
οικονομία της αγοράς και να τη διορθώνει με κρατικές παρεμβάσεις. «Σήμερα
όμως, οι εθνικές πολιτικές “μπάζουν νερά”», λέει ο Γκλοτς, «την ώρα που ο
παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός είναι τρομακτικά ισχυρός. Αυτό δεν σημαίνει
ότι πρέπει να πετάξουμε τη σοσιαλδημοκρατία».

150 χρόνια σοσιαλδημοκρατία

* ENTOYAPNT ΜΠΕΡΝΣΤΑΪΝ 1850-1932. Ανοίγει ο διάλογος των αναθεωρητών στο
εσωτερικό της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας. Ο Μπερνστάιν αποκρούει τις
επαναστατικές ιδέες και υποστηρίζει τις βαθμιαίες μεταρρυθμίσεις εντός του
κοινοβουλευτικού συστήματος.

* ΣΧΕΔΙΟ ΜΠΕΒΕΡΙΤΖ 1944. Για τον φιλελεύθερο Μπέβεριτζ, η σταθεροποίηση
της ζήτησης και η πλήρης απασχόληση «πρέπει να αντιμετωπίζονται από το
κράτος».

* TO ΣΟΥΗΔΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ 1950. Από τη δεκαετία του 1930, η Σουηδία ανέπτυξε
έναν δικό της δρόμο προς τον σοσιαλισμό. Μετά τον πόλεμο θα αποτελέσει το
εναλλακτικό μοντέλο στον κομμουνισμό.

* ΜΠΑΝΤ ΓΚΟΝΤΕΣΜΠΕΡΚ 1959. Στο συνέδριο του Μπαντ Γκόντεσμπεργκ, η
γερμανική σοσιαλδημοκρατία εγκαταλείπει τον μαρξισμό και υιοθετεί τον δυτικό
μεταρρυθμιστικό σοσιαλισμό, δηλώνοντας σεβασμό στην «πειθαρχία της αγοράς».

* ΟΙ NEOI ΕΡΓΑΤΙΚΟΙ 1995. Μόλις έγινε γραμματέας του, ο Τόνι Μπλερ
επιδίωξε αλλαγή πορείας του Εργατικού Κόμματος. Το κατόρθωσε τον Απρίλιο του
1995, δείχνοντας μια πιο μετριοπαθή κατεύθυνση με τους Νέους Εργατικούς.