TPITH AΠOΨH Στις σκοτεινές αίθουσες…

Αθώες πια είναι μόνον οι πέτρες

Ρέιμοντ Τσάντλερ

Πάντα προβληματιζόμουνα αν οι πολιτικοί «εμπνέονται» από τους
εγκληματ(ολογ)ικούς μύθους κι αν η μαύρη / υπόγεια πολιτική συναντάει το φιλμ
νουάρ μέσα κι έξω από τις σκοτεινές αίθουσες.

Καθώς η εγκληματική πλοκή και οι εγκληματικοί συμβολισμοί βρίθουν στα
κινηματογραφικά έργα, αναρωτιέται κανείς σε ποια σημεία εφάπτονται το έγκλημα
και ο κινηματογράφος.

* Στην κακή επίδραση των ταινιών εγκληματικής βίας στα νεαρά κυρίως άτομα αφού
– για πολλούς – το εγκληματικό φιλμ προβάλλει αρνητικά κίνητρα ή ευδοξοποιεί
τον εγκληματία (το κέρδος τού να είσαι κακός);

* Στην καλή επίδραση των ίδιων ταινιών αφού τελικά ο εγκληματίας «πληρώνει» /
τιμωρείται και η κάθαρση επέρχεται εξαγνιστικά (το όφελος τού να είσαι καλός);

* Στη μεταφορά εγκληματικών ιστοριών ή βιογραφιών στην οθόνη με στόχο τη
μυθοποίηση ή απομυθοποίηση της υπόθεσης ή των ηρώων;

* Στην ενίσχυση ή αποδυνάμωση στερεοτύπων και προκαταλήψεων ως προς το έγκλημα
και τον εγκληματία;

Όποια εκδοχή ή συνδυασμό εκδοχών κι αν υιοθετήσουμε, η κινηματογραφική ταινία
δεν αποτελεί από μόνη της την αποκλειστική ή κύρια αιτία της εγκληματογένεσης.
Ακόμα κι αν εθίζει στη βία, στον πλούτο, στις εξουσιαστικές σχέσεις, στο
criminal life style, πρέπει να συνδυαστεί με πολλούς και διάφορους άλλους
παράγοντες για να οδηγήσει στο «πέρασμα στην πράξη». Έμμεση επιρροή μπορεί να
έχει (στο ίδιο μέτρο που μπορεί να έχουν και άλλες πηγές όπως η λογοτεχνία, τα
Media, η κοινωνικοπολιτισμική παράδοση) σε ορισμένους τομείς (πχ. κτήση /
χρήση όπλου, σύλληψη της ζωής ως επικίνδυνης περιπέτειας, ένταξη σε ομάδες του
δρόμου, εύκολο χρήμα και σεξ, φαντασίωση του ήρωα / αρχηγού κ.λπ.). Αυτά όμως
δεν αποδεικνύουν ευθεία σχέση (αιτιώδη λειτουργία) αφού από το ίδιο φιλμ ο
καθένας επηρεάζεται διαφορετικά (σύμφωνα με την προσωπικότητά του, τα βιώματά
του, το μορφωτικό του επίπεδο, τις σχέσεις του με το περιβάλλον).

Μόνον οι ήδη «αποδιοργανωμένοι» αποδιοργανώνονται.

Ακόμα και το πνιγμένο στο αίμα διαμεσολαβημένο μήνυμα του σκηνοθέτη δεν
απορροφάται με τον ίδιο τρόπο από τον κάθε θεατή.

Το πραγματικό αστυνομικό φιλμ προσεγγίζει την κοινωνία από τη σκοτεινή της
πλευρά. Τέχνη του άστεως (ως σκοτεινού χώρου) και του (διεφθαρμένου /
ανομικού) αστικού τρόπου ζωής στις μεγαλουπόλεις με την αυξανόμενη
εγκληματικότητα και κοινωνική παθογένεια, το λογοτεχνικό αυτό είδος κατέβηκε
στον δρόμο για να συναντήσει την αληθινή ζωή (όπου ούτε «ο κακός» είναι πάντα
αντιπαθής ούτε «το κακό» μπορεί να πολεμηθεί χωρίς τη χρήση άμετρης βίας από
τους «καλούς»).

Κι ο θεατής; Αυτός αρκείται ν’ απαντάει στο ερώτημα «Ποιος το ‘κανε;» μ’ ένα
αυτο-αθωωτικό «πάντως όχι εγώ» και με τον τρόπο αυτό προσπαθεί να πετύχει μια
εσωτερική ισορροπία (αφού ως γνωστόν «κάθαρση» και «ολική απονομή δικαιοσύνης»
ουδέποτε επιτυγχάνονται).

ΥΓ: Όλα τα παραπάνω αν τα προσεγγίσει κανείς με τη ματιά του πολιτικού αναλυτή
θα προσέξει ότι συγκροτούν ένα πλαίσιο ερμηνείας των όσων συμβαίνουν ή
καταγγέλλεται ότι συμβαίνουν στη χώρα μας. Οι καλοί, οι κακοί, τα κίνητρα, το
μυστήριο, ο ορθολογικός ντετέκτιβ, ο κρατικός αστυνόμος, οι αρχετυπικοί ήρωες,
το δίπολο «ελευθερία – σκότος» μορφοποιούν ένα σενάριο για φιλμ νουάρ που
απευθύνεται σε αθώους (;) ή και «αφελείς» θεατές, ζητώντας τους πλήρη
αποκωδικοποίηση. Μέγα λάθος να μπλέκουν όλη την κοινωνία στα παιχνίδια
εξουσίας.

Ακόμα κι αν ισχύει το «ό,τι επιτρέπεται στην τέχνη επιτρέπεται και στη ζωή»,
δεν νομίζω ότι είναι αποδεκτό το «να επιτρέπεται στην πολιτική ό,τι
επιτρέπεται στη ζωή». Διότι τότε δεν θ’ απομείνει δικαστής / κριτής για να
φωτίσει τον ιστορικό του μέλλοντος για το «Ποιος το ‘κανε».

O Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.