XANΣ AΪNTENAΪEP «Tο ελληνικό αλφάβητο γεννήθηκε για την ποίηση»!

Ο Χανς Αϊντενάιερ αυτοαποκαλείται – με χιουμοριστική διάθεση – «επαγγελματίας Ρωμηός». Τιμήθηκε πέρυσι με τον Χρυσό Σταυρό Τιμής από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, ενώ τον Μάιο του 2005 θα ανακηρυχθεί επίτιμος διδάκτορας του Αριστοτελείου. Μαζί με τη σύζυγό του Νίκη, Ελληνίδα φιλόλογο ποντιακής καταγωγής, έχουν εκδώσει κοντά στους 180 ελληνικούς τίτλους (Καβάφη, Τσίρκα κ.ά.) στα γερμανικά, μέσω του οικογενειακού οίκου «Ρωμηοσύνη». Ο οποίος, λόγω και «έλλειψης στήριξης», όπως ο ίδιος λέει, κλείνει τον κύκλο του

Έχει σχέση η ραψωδία με τη μουσική ραπ; Τα τρία πρώτα γράμματα της ραψωδίας
(αν αναλύσει κανείς και το διπλό σύμφωνο ψ), δεν είναι το μόνο κοινό τους. Το
μυστικό είναι στο τρίπτυχο «λόγος, μέλος και ρυθμός», λέει στα «NEA» ο
Γερμανός ελληνιστής Χανς Αϊντενάιερ. Όπως και το ότι η μουσική παίζει δεύτερο,
συνοδευτικό ρόλο. Έχουν όμως και μια μεγάλη διαφορά. Ο εκφερόμενος λόγος στη
ραψωδία ήταν έντεχνος, δεν ήταν ο προφορικός λόγος που παρατηρείται στη ραπ.
«Άλλωστε», συμπληρώνει ο καθηγητής, «το ελληνικό τραγούδι θα υπάρχει χιλιάδες
χρόνια μετά την εξαφάνιση της ραπ». Γιατί; Μα επειδή «έχει άλλα τόσα χρόνια
ιστορίας».

Καθηγητής Μεσαιωνικής και Νεοελληνικής Φιλολογίας στην Κολωνία ώς το 1993 και
κατόπιν καθηγητής Βυζαντινολογίας και Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Αμβούργο, ο
Χανς Αϊντενάιερ δηλώνει «επαγγελματίας Ρωμηός». Με το βιβλίο του «Όψεις της
Ιστορίας της ελληνικής γλώσσας από τον Όμηρο έως σήμερα – Από τη Ραψωδία στο
Ραπ», θέλει να διαδώσει ορισμένα βασικά νεώτερα πορίσματα της έρευνας, στη
μελέτη της ελληνικής γλώσσας. Με έντονη αγάπη για την Ελλάδα αλλά και για τη
μουσική – είναι και αξιόλογος βιολιστής – ο Χανς Αϊντενάιερ αναδεικνύει πιο
έντονα απ’ όσο είναι μέχρι σήμερα γνωστό, τη διάσταση της μουσικής στη χρήση
της ελληνικής γλώσσας.

«Το ελληνικό αλφάβητο δημιουργήθηκε για να καταγραφεί ο Όμηρος» λέει εμφατικά.
Τάσσεται δηλαδή με την άποψη του Μπάρι Πάουελ, η οποία ακόμη δεν έχει
αναγνωριστεί ευρέως από την κλασική φιλολογία. «Οι παλαιότερες επιγραφές που
έχουμε είναι έμμετρες και καταγράφουν εξάμετρους ομηρικούς στίχους» τονίζει.
«Πολλοί κλασικοί φιλόλογοι αρνούνται να δουν το προφανές: ότι έχουν μπροστά
τους λιμπρέτο και όχι την καθημερινή γλώσσα της εποχής που παρέμεινε προφορική
και δεν κατεγράφη. Στην πραγματικότητα διαβάζουν και δεν ακούν. Όμως η έννοια
της ανάγνωσης, του μοναχικού αναγνώστη που παίρνει βιβλίο και διαβάζει, είναι
έννοια της σημερινής εποχής.

Σήμερα έχουμε γίνει αναγνώστες, όμως μέχρι το 1821 οι Έλληνες ήταν
ακροατές. H μουσική ήταν θεραπαινίς του λόγου και όχι το αντίστροφο. H μουσική
για τους αρχαίους Έλληνες ήταν συνδυασμός λέξης και μελωδίας. Κάποιες
παρατηρήσεις του Πλάτωνα μάς κάνουν να αναρωτηθούμε ακόμη και αν ο ίδιος ήταν
σε θέση να συλλάβει με σαφήνεια την εννοιολογική διάκριση μουσικής και λόγου.
Και γίνονται κατανοητές μόνο αν θεωρήσουμε ότι είχε στον νου του τον
τραγουδιστή ή ηθοποιό που εκφέρει μελωδικά τον λόγο».

Το γλωσσικό

Ο Χανς Αϊντενάιερ σημειώνει με έμφαση ότι όλα τα κείμενα που έχουν σωθεί είναι
λογοτεχνικά. Απλώς υπάρχουν πολλά επίπεδα λογοτεχνικότητας, από την αρχαΐζουσα
μέχρι τη δημώδη (που δεν πρέπει να τη συγχέουμε με την προφορική, καθημερινή
γλώσσα). «Αν ο Ψυχάρης γνώριζε τα νεώτερα πορίσματα, ίσως να μην είχε πάρει
τέτοια έκταση το γλωσσικό» λέει. «Ο δημώδης λόγος είναι έντεχνος γραπτός. Ο
Ψυχάρης θέλησε να εντάξει και τον προφορικό λόγο στους κανόνες του γραπτού,
κάτι που στα βυζαντινά χρόνια δεν υπήρχε. Μόλις τώρα καταλάβαμε ότι κάποια
ίχνη μόνο προφορικού λόγου μπορούμε να βρούμε στα κείμενα εκεί όπου υπάρχει
ευθύς, μη αφηγηματικός λόγος. Εκεί δηλαδή που οι συγγραφείς τον μετέφεραν
αυτούσιο. Αλλά χρειάζεται πολλή μελέτη για να αντιληφθείς τη διαφορά»
επισημαίνει.

«Γι’ αυτό βγάζετε Νόμπελ…»

Ο Γερμανός ελληνιστής λέει ότι άσκηση στην ποίηση αλλά και σύνδεση μουσικής
και λόγου υπήρξε σε όλη τη διαδρομή της ελληνικής γλώσσας στην Ιστορία, μέχρι
το Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία. «Όσοι ήθελαν να διαπρέψουν στην ποίηση
έπρεπε να μάθουν ελληνικά. Ο Ρωμανός είχε μητρική γλώσσα τα συριακά. Έμαθε
όμως ελληνικά. Και όπως ξέρουμε, λέγεται Μελωδός… Ακόμη και σήμερα, σε
απομακρυσμένα χωριά της Κύπρου, μπορεί κανείς να βρει ποιητάρηδες που ζητούν
μια λίρα για να απαγγείλουν τραγουδιστά. Αυτή η αναπόσπαστη σύνδεση μουσικής
και λόγου», πιστεύει, «εξηγεί τη μεγάλη ανάπτυξη ποίησης (με τα Νόμπελ) και
τραγουδιού στην Ελλάδα αλλά και τις μειωμένες επιδόσεις στην καθαρή μουσική
σύνθεση. Το αλφάβητο γεννήθηκε για να υπηρετήσει μετρικά συστήματα – στη λέξη
“φωνήεν” υπάρχει η λέξη “φωνή”», εξηγεί. «Τα ελληνικά, όπως και τα ιταλικά,
είναι γλώσσες που εκφέρονται μουσικά, ακούγονται όταν τραγουδιούνται.
Αντίθετα, τα γερμανικά δεν έχουν τέτοια ικανότητα. Έτσι, φυσιολογικά, το
τραγούδι στη Γερμανία φθίνει. Οι Γερμανοί δεν ακούν το κείμενο στο τραγούδι.
Γι’ αυτό και είναι πιο δεκτικοί στον αγγλικό στίχο. Στα ελληνικά, το κείμενο
στο τραγούδι ακούγεται και υπάρχουν και κατάλληλα αυτιά ν’ ακούσουν».

INFO

Χανς Αϊντενάιερ, «Όψεις της Ιστορίας της ελληνικής γλώσσας από τον Όμηρο έως
σήμερα – Από τη Ραψωδία στο Ραπ». Μτφ. Ευαγγελία Θωμαδάκη. Επιμέλεια:
Χριστόφορος Χαραλαμπάκης. Εκδόσεις Παπαδήμα. Σελ. 287. Τιμή: 17,68 ευρώ.