Mύτη για… βραβείο Nόμπελ

Πώς γίνεται να μυρίζεις μια πασχαλιά ένα ανοιξιάτικο πρωινό και χρόνια μετά
να εξακολουθείς να θυμάσαι το άρωμά της; Πώς η μύτη του ανθρώπου μπορεί να
αναγνωρίζει ώς και 10.000 διαφορετικές μυρωδιές; Οι Αμερικανοί ερευνητές
Ρίτσαρντ Άξελ και Λίντα Μπακ τιμήθηκαν χθες με το βραβείο Νόμπελ Ιατρικής 2004
επειδή εξήγησαν τη διαδικασία.

Στο εργαστήριο. Ο Ρίτσαρντ Άξελ και η Λίντα Μπακ, που τιμήθηκαν με το Νόμπελ Ιατρικής 2004 επειδή κατανόησαν και εξήγησαν την αίσθηση της όσφρησης

Στην ανακοίνωση της βράβευσής τους, το Ίδρυμα Νόμπελ υπογράμμισε τη σημασία
της συμβολής τους επισημαίνοντας πως η αίσθηση της όσφρησης «μας βοηθάει να
εντοπίζουμε ιδιότητες που θεωρούμε θετικές. Ένα καλό κρασί ή μια άγρια φράουλα
ωριμασμένη από τον ήλιο ενεργοποιεί ένα ολόκληρο φάσμα οσφρητικών δεκτών».

Ο 58χρονος Άξελ του Ιατρικού Ινστιτούτου Χάουαρντ Χιούζ στο Πανεπιστήμιο
Κολούμπια της Νέας Υόρκης και η 57χρονη Μπακ του Καρκινολογικού Ερευνητικού
Κέντρου Φρεντ Χάτσινσον στο Σιάτλ ανακάλυψαν μια οικογένεια περίπου 1.000
γονιδίων που ελέγχει την παραγωγή μιας τεράστιας ποικιλίας πρωτεϊνών, οι
οποίες «αισθάνονται» συγκεκριμένες οσμές. Οι πρωτεΐνες αυτές βρίσκονται σε
κύτταρα στη μύτη που επικοινωνούν με τον εγκέφαλο. «Γι’ αυτό μπορούμε να
αντιληφθούμε συνειδητά τη μυρωδιά του λουλουδιού της πασχαλιάς την άνοιξη και
να ανακαλέσουμε αυτή την οσφρητική μνήμη σε άλλες εποχές», αναφέρει η
Συνέλευση του Νόμπελ στο Ινστιτούτο Καρολίνσκα της Σουηδίας αιτιολογώντας τη
βράβευση.

Ο εγκέφαλος

Ο Άξελ είναι καθηγητής βιοχημείας και μοριακής βιοφυσικής και παθολογίας στο
Κολούμπια και ειδικεύεται στους τρόπους με τους οποίους οι αισθητηριακές
πληροφορίες προσλαμβάνονται, φιλτράρονται και κατανοούνται από τον εγκέφαλο. H
Μπακ, μέλος της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ, έχει ειδικευτεί στους
τρόπους με τους οποίους τα θηλαστικά εντοπίζουν και ξεχωρίζουν μυρωδιές και
φερομόνες και πώς ο εγκέφαλος τις ερμηνεύει και τις αντιλαμβάνεται. Μιλώντας
μετά τη βράβευσή του, ο Άξελ δήλωσε πως το βραβείο τον τιμά, αλλά ουδέποτε
είχε σκεφθεί την πιθανότητα να το κερδίσει όταν έκανε την έρευνά του. H Μπακ
εξέφρασε κι αυτή τη χαρά της, προσθέτοντας πως δεν γνώριζε πως η Συνέλευση του
Νόμπελ εξέταζε τη δουλειά της. H απόφαση για τη βράβευσή τους, υπογράμμισαν
μέλη της συνέλευσης αυτής, δεν ελήφθη επειδή οι έρευνές τους έχουν κάποιες
μείζονες ιατρικές ή εμπορικές επιπτώσεις, αλλά επειδή εξερεύνησαν μια από τις
πιο βαθιές αισθήσεις του ανθρώπου. Πριν από τις έρευνές τους, ελάχιστα ήσαν
γνωστά για το πώς λειτουργεί η αίσθηση της όσφρησης.

H διατριβή

Οι καθηγητές Άξελ και Μπακ έγραψαν μαζί το 1991 τη θεμελιώδη επιστημονική
διατριβή τους που περιέγραψε για πρώτη φορά την οικογένεια των 1.000 γονιδίων
που ενέχονται στην αίσθηση της όσφρησης στα θηλαστικά. Κάθε γονίδιο είναι
υπεύθυνο για μία και μόνο πρωτεΐνη, η οποία λειτουργεί ως μόριο-δέκτης για
μόρια οσμών που υπάρχουν στον αέρα. Όταν ένα μόριο οσμής δεσμεύεται από μια
πρωτεΐνη-δέκτη, προκαλεί ένα ηλεκτρικό σήμα που διαβιβάζεται στον εγκέφαλο
μέσω του οσφρητικού νεύρου. Οι δύο επιστήμονες έκαναν επίσης την αξιοσημείωτη
ανακάλυψη πως κάθε πρωτεΐνη-δέκτης βρίσκεται σε μόνον ένα τύπο κυττάρου στον
οσφρητικό βολβό μέσα στη μύτη. Καταγράφοντας τα ηλεκτρικά σήματα που έρχονται
από μεμονωμένα οσφρητικά κύτταρα-δέκτες, οι ερευνητές έδειξαν πως κάθε κύτταρο
ανταποκρίνεται σε αρκετά παρόμοια μόρια οσμής, αλλά με διαφορετικές εντάσεις.

Γιατί θυμόμαστε τις μυρωδιές

Οι Άξελ και Μπακ έδειξαν πώς μπορούμε να ανακαλέσουμε μια μυρωδιά που
είχαμε νιώσει πριν από πολλά χρόνια, έστω κι αν όλα τα κύτταρα του οσφρητικού
συστήματος έχουν έκτοτε αντικατασταθεί πολλές φορές. H όσφρηση διαφέρει από
τις άλλες αισθήσεις στο ότι τα αισθητηριακά κύτταρα πεθαίνουν συνεχώς και
αντικαθίστανται από νέα που πρέπει με τη σειρά τους να συνδεθούν με τον
εγκέφαλο. Οι Άξελ και Μπακ βρήκαν ότι, μολονότι τα κύτταρα-δέκτες αλλάζουν
διαρκώς, τα κύτταρα που τα αντικαθιστούν συνεχίζουν να στέλνουν τα ηλεκτρικά
σήματά τους στις ίδιες καλά προσδιορισμένες περιοχές μέσα στον οσφρητικό
βολβό.

Όπως εξήγησε ο καθηγητής Άξελ, «ουσιαστικά ο εγκέφαλος λέει κάτι σαν “Βλέπω
δραστηριότητα στις θέσεις 1, 15 και 54 του οσφρητικού βολβού, που
ανταποκρίνεται στους οσφρητικούς δέκτες 1, 15 και 54, έτσι πρέπει να πρόκειται
για γιασεμί”».

LINK:

* http://nobelprize.org/