ΓIΩPΓOΣ A. ΠAΠANΔPEOY Tι έδωσε στην Eλλάδα ο Aνδρέας το ’74

Γιώργος Παπανδρέου. Ο Ανδρέας ερχόμενος στην Ελλάδα το ’74 έλεγε «εγώ σταματώ τον ένοπλο αγώνα». Όχι ότι υπήρχε κάποιος εκτεταμένος ένοπλος αγώνας εκείνη την εποχή, αλλά ήταν μία πολιτική αντίληψη. Υπήρχαν όμως και άτομα στο ΠΑΚ που έλεγαν ότι πρέπει να συνεχιστεί ο ένοπλος αγώνας. Ίσως και γι’ αυτό να έγιναν προσπάθειες διασύνδεσης της 17N με το ΠΑΣΟΚ, παρά το ότι δεν υπήρχε καμία σχέση. (Φωτό από την άφιξή του στην Ελλάδα τον Αύγουστο του ’74)

Τριάντα χρόνια μετά τη μεταπολίτευση, πολλά ερωτήματα παραμένουν. Ένα από αυτά
αφορά στη συμβολή του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Ανδρέα Παπανδρέου στις
εξελίξεις.

Όπως επίσης ένα από τα ζητήματα που ακόμη διερευνώνται αφορά στις σχέσεις του
ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ με την Αριστερά, κυρίως την περίοδο του ’74 και τα αίτια για
τη μη επίτευξης συμφωνίας των αντιστασιακών οργανώσεων.

Ασφαλώς, ένα από τα ανοιχτά θέματα είναι και η τακτική του ΠΑΚ (ο ένοπλος
αγώνας). Τι πίστευε ο Ανδρέας Παπανδρέου. Και τι πίστευε τότε (το ’74) ο γιος
του.

Για όλα αυτά μιλάει σήμερα – στο 2ο μέρος της συνέντευξής του στα «NEA» – ο
Γιώργος A. Παπανδρέου.

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι ο Καραμανλής ήταν εκείνος που έφερε τη
δημοκρατία. Εσείς τι θα λέγατε ότι έφερε ο Ανδρέας το ’74;

Ο Καραμανλής ήταν ιστορικά η αναγκαία γέφυρα μιας μετάβασης σε μια πιο ήρεμη
μεταδικτατορική κατάσταση. Αλλά ο Ανδρέας ήταν το καινούργιο, αυτός εξέφρασε
τους πόθους του ελληνικού λαού. Ο Ανδρέας έδωσε το στίγμα, ενέπνευσε και με
την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ έδωσε τη δυνατότητα στον ελληνικό λαό, ύστερα από
ταλαιπωρίες, να εδραιωθεί μία πραγματική δημοκρατία και η κοινωνική
δικαιοσύνη. Αυτό το όραμα συνεπήρε τον ελληνικό λαό και ήρθε η αλλαγή. Πιστεύω
ότι τα 20 χρόνια ΠΑΣΟΚ ήταν δημιουργικά, είχαν δυναμική.

Εσάς τι σας έδωσε το ’74, αυτό που καθιερώθηκε να λέγεται μεταπολίτευση;

Πολλά. Αλλά είχαν προηγηθεί και πολλά. Έζησα ως παιδί τους ανένδοτους, τη
δικτατορία… Θυμάμαι πριν από το ’67 ερχόταν ο Πεπονής, ο Μαρούδας, ο
Ζωγραφίδης, ο Λιβάνης σπίτι. Συζητούσαν… Κατέβαινα εγώ μικρός σε μία γωνιά
και άκουγα. Συζητούσαν για την πιθανότητα της δικτατορίας. Πώς θα
οργανωθούν…

Ήρθε η δικτατορία… Βγήκαμε έξω. Συνδεθήκαμε και με άλλες προβληματικές.
Υπήρχε μία άλλη αναζήτηση, μία άλλη κουλτούρα. Το Βιετνάμ έπαιξε πολύ
σημαντικό ρόλο, τα κινήματα των μαύρων, η Λατινική Αμερική, η Κούβα. Στη
Σουηδία, ήταν Αμερικανοί που δίδασκαν σε σχολεία και είχαν διαφωνήσει με το
Βιετνάμ και ήταν καταζητούμενοι.

Υπήρχε γενικά μία άλλη κουλτούρα και ένας πλούτος ιδεών, μία φαντασία. Πάντα
θέλω να κρατώ ζωντανή την υπόθεση της φαντασίας. Όπως επίσης χρειάζεται
απόθεμα ψυχής και σκέψης για τα σημερινά προβλήματα. Πολλές ιδέες της εποχής
εκείνης ήταν εξιδανικευμένες, αλλά πολλά από αυτά έχουν σχέση με τον τρόπο που
έχουμε να αντιμετωπίσουμε σήμερα διάφορα ζητήματα. Π.χ. το θέμα της ειρήνης,
της συμμετοχής, της αυτοδιαχείρισης, του ενεργού πολίτη, των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων, της προστασίας του περιβάλλοντος, της προστασίας του πολίτη από
τον «μεγάλο αδελφό».

Στις συζητήσεις και στις διεργασίες του ’74 μετείχατε…

Εγώ ήμουν εκείνη την εποχή σε μία γενιά που συζητούσε ευρύτερα ζητήματα. Π.χ.
μάς επηρέαζαν οι εξελίξεις στη Λατινική Αμερική, στην Ευρώπη. Τότε, τα
κινήματα νεολαίας επιδρούσαν. Σήμερα υπάρχει η τηλεόραση και βλέπεις διάφορα.
Τότε όμως υπήρχε το τηλέφωνο και μάθαινες. Υπήρχε μία προσπάθεια διασύνδεσης
με τέτοια κινήματα. Πήγαινα στη Γαλλία ή στην Ιταλία και συζητούσα με
διαφόρους. Υπήρχε μία κοινή κουλτούρα, θα έλεγα μία αντικουλτούρα, με άλλες
αξίες απέναντι σ’ ένα καταστημένο.

Στο ΠΑΚ υπήρχε πολλή συζήτηση για τον ένοπλο αγώνα. Αν ο ένοπλος αγώνας ήταν
το μέσο για την αλλαγή, αν είναι οι δημοκρατικές διαδικασίες το μέσο… Το ΠΑΚ
πρέσβευε τον ένοπλο αγώνα.

H δική μου άποψη ήταν ότι ο ένοπλος αγώνας είχε πολλά αρνητικά. Αναπαρήγαγε
τις ίδιες τις δομές της εξουσίας. Γινόταν άλλοθι για αυταρχική εξουσία. Έβγαζε
ακραίες φωνές… Ο στόχος ο δικός μας έπρεπε να είναι μία πλατιά, μαζική
οργάνωση.

Αυτή ήταν η άποψη και του Ανδρέα;

Πιστεύω ότι η άποψή του ήταν προς τα εκεί. Ουσιαστικά πηγαίνοντας στην Ελλάδα
έλεγε «εγώ σταματώ τον ένοπλο αγώνα». Όχι ότι υπήρχε κάποιος εκτεταμένος
ένοπλος αγώνας εκείνη την εποχή, αλλά ήταν μία πολιτική αντίληψη. Υπήρχαν όμως
και άτομα στο ΠΑΚ που έλεγαν ότι πρέπει να συνεχιστεί ο ένοπλος αγώνας. Ίσως
και γι’ αυτό να έγιναν προσπάθειες διασύνδεσης της 17N με το ΠΑΣΟΚ, παρά το
ότι δεν υπήρχε καμία σχέση. Απλώς το θέμα του ένοπλου αγώνα απασχολούσε – στη
χούντα – όλη την Αριστερά.

Έτσι στη νέα κατάσταση που ήρθε, ο στόχος δεν ήταν ο ένοπλος αγώνας. Τι θα
φτιάχναμε; Κάτι που θα έπρεπε να εκφράσει το καινούργιο, να μην αφήσουμε στη
συντήρηση να ξαναδημιουργήσει δεσμεύσεις στη χώρα και στον λαό.

Ο σχέσεις του με την Αριστερά

Από τη δεκαετία του ’60, πολύ πριν γίνει η χούντα, υπήρχαν οι σχέσεις
του Ανδρέα Παπανδρέου με την Αριστερά. Άλλωστε, ήταν ανοιχτοί αρκετοί δίαυλοι
επικοινωνίας. Τι επακολούθησε; Πού εστιάστηκαν οι διαφωνίες; Ο γιος τού ιδρυτή
του ΠΑΣΟΚ δίνει στοιχεία.

Τι επαφές είχε ο Ανδρέας με την Αριστερά;

Ο Ανδρέας είχε συνεχώς επαφές κατά τη διάρκεια της χούντας με όλο τον αριστερό
χώρο. Στόχος ήταν τότε να ενωθούν οι αντιστασιακές ομάδες, οι
αντιδικτατορικές, οι απελευθερωτικές. Υπήρχε έντονη πολιτική ζύμωση. Θυμάμαι
επαφές με τον Μπριλλάκη στο Παρίσι, με τον Θεοδωράκη στη Σουηδία, με τον
Πάμπλο (τον Μιχάλη Ράπτη) στο Παρίσι, τον είχα δει κι εγώ. Είχε επαφές ο
πατέρας με τους κολιγιαννικούς (το KKE), με τους μαοϊκούς.

Ο Ανδρέας συζητούσε με την Αριστερά σε μία βάση ισοτιμίας ή σκεφτόταν να
την αξιοποιήσει – όπως λένε ορισμένοι – για να βγει αυτός από τα αριστερά;

Όχι, υπήρχε σεβασμός και προσπάθεια συνεργασίας. Αλλά και ιδεολογικές
διαφορές, π.χ. στο θέμα του ένοπλου αγώνα, στο θέμα των «μεταβατικών
κυβερνήσεων» (π.χ. Μαρκεζίνη). Υπήρχαν διαφορές για τη φύση της δικτατορίας,
π.χ. με το KKE που λόγω της στάσης της ΕΣΣΔ εκείνη την εποχή είχε μία θεωρία
για τις δικτατορίες, όπως θυμόμαστε όλοι για τη χούντα της Αργεντινής και τον
Βιντέλα, που έλεγαν περί κεντρώας δικτατορίας.

Ο Ανδρέας σεβόταν τους ηγέτες της Αριστεράς. Υπήρχε συνεχής συζήτηση μαζί
τους. Έπειτα γίνονταν συναντήσεις… Μία ολόκληρη διαδικασία για να βρεθούν…
Μην ξεχνάμε ότι μας παρακολουθούσαν διάφοροι ως τρομοκράτες!

Λέτε δηλαδή ότι με τη μεν Δεξιά είχατε ρήξη, με τη δε Αριστερά διάλογο;

Ουσιαστικά η Δεξιά ήταν ανύπαρκτη – επί χούντας – από πλευράς δράσης. Δεξιά
ήταν τότε η πρεσβεία! Δεν είχε τίποτα άλλο, ήταν οι πράκτορες της πρεσβείας.
Υπήρχε ένα μικρό κομμάτι κάποιων συντηρητικών γύρω από τον Καραμανλή, αλλά δεν
υπήρχε καμία παρουσία. Κατά καιρούς ανακυκλωνόταν μία ιδέα, ότι θα επιστρέψει
ο Καραμανλής.

Από εκεί και πέρα αναπτύχθηκαν αρκετές ιδεολογικές προσεγγίσεις. Το ΠΑΣΟΚ
επηρεάσθηκε από τη Λατινική Αμερική, από τον Καρντόζο, τον Σουίζι, από τις
θεωρίες περί κέντρου και περιφέρειας, από τα πειράματα αυτοδιαχείρισης. H
Ελλάδα ήταν συγκεντρωτική και επομένως η εξουσία ήταν εύκολη λεία για εξάρτηση
από μία ξένη χώρα. Ο στρατός μπορούσε να ελέγξει πολύ γρήγορα την εξουσία.

Γι’ αυτό κι εμείς είχαμε τη θέση να δώσουμε εμπιστοσύνη στον πολίτη, να
μεταφερθούν εξουσίες… Όλα αυτά ήταν θέσεις που μπορεί σήμερα να ακούγονται
ως λογικοφανείς, αλλά τότε και στον αριστερό χώρο υπήρχαν διαφορές. Π.χ. για
το θέμα της δικτατορίας του προλεταριάτου, που πίστευε μία πλευρά και μία άλλη
που πίστευε σε κάτι πιο αυτοδιαχειριστικό.

Γινόταν συζήτηση, σκληρές ιδεολογικές κόντρες και επαφές και προσπάθειες για
ενότητα. Όλοι μας δουλεύαμε μαζί σε συλλόγους, π.χ. εγώ ως φοιτητής στη
Σουηδία. Ήταν όλες οι δυνάμεις μαζί. Και όλοι μαζί αποφασίζαμε π.χ. να κάνουμε
απεργία πείνας έξω από την αμερικανική πρεσβεία. Στη βάση υπήρχε μία
συνεργασία, παρά το ότι κάναμε ώρες να βγάλουμε ένα ανακοινωθέν.