Eποχικές οι εκρήξεις ηφαιστείων

Οι μεγάλες εκρήξεις ηφαιστείων έχουν τη δυνατότητα να αλλάξουν το κλίμα σε
όλο τον πλανήτη, όπως συνέβη πριν από λίγα χρόνια στην περίπτωση του
ηφαιστείου Πινατούμπο στις Φιλιππίνες. H έκρηξη απελευθερώνει τεράστιες
ποσότητες αερίων στην ατμόσφαιρα, μπλοκάροντας την ηλιακή ακτινοβολία και
προκαλώντας πτώση της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της Γης.

Δεν είναι μόνο οι εκρήξεις ηφαιστείων που επηρεάζουν τις κλιματικές συνθήκες του πλανήτη. Συμβαίνει και το αντίθετο: ο καιρός προκαλεί αύξηση των εκρήξεων ηφαιστείων

Τώρα, νέες έρευνες αποδεικνύουν κάτι πιο αξιοπερίεργο. Οι επιστήμονες
ανακαλύπτουν πως μπορεί να συμβεί και το αντίθετο. Δηλαδή, ο καιρός και οι
αλλαγές στη στάθμη των υδάτων να προκαλέσουν έκρηξη ενός ηφαιστείου.

Δεν είναι τυχαίο. Οι πιο πρόσφατες έρευνες δημοσιεύτηκαν στην
Επιθεώρηση Γεωφυσικών Ερευνών. Οι Μπεν Μέισον, Ντέιβιντ Πάιλ και οι συνεργάτες
τους στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ εξέτασαν περισσότερες από 3.000 εκρήξεις
που συνέβησαν σε όλη τη Γη από το 1700 μέχρι το 1999. Με έκπληξή τους
διαπίστωσαν ότι το πότε εκδηλώνεται η ηφαιστειακή δραστηριότητα δεν είναι
καθόλου τυχαίο, όπως νόμιζαν. Αντίθετα, οι περισσότερες εκρήξεις συμβαίνουν
μεταξύ Νοεμβρίου και Μαρτίου.

Αυτό το στοιχείο της εποχικότητας προσθέτει άλλο ένα κομμάτι στο παζλ που
φανερώνει ότι αλλαγές στο περιβάλλον, δηλαδή στον καιρό, στο κλίμα και στη
στάθμη της θάλασσας, επηρεάζουν τα ηφαίστεια όσο και τα ηφαίστεια επιδρούν στο
περιβάλλον.

Οι μεγάλες εκρήξεις στέλνουν τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του θείου στην
ατμόσφαιρα, όπου ενώνονται με νερό και σχηματίζουν ένα πέπλο μικροσκοπικών
σωματιδίων θειώδους οξέος. Το πέπλο αυτό πέφτει πάνω στη στρατόσφαιρα
απορροφώντας τις ακτίνες του Ηλίου ή τις αντανακλά στο Διάστημα, μειώνοντας
τις θερμοκρασίες στην επιφάνεια της Γης.

«Ηφαιστειακοί χειμώνες». Τη γιγαντιαία έκρηξη του Ταμπόρα στην
Ινδονησία το 1815 – που θεωρείται η μεγαλύτερη ίσως της προηγούμενης χιλιετίας
– την ακολούθησε παγκόσμια πτώση της θερμοκρασίας κατά 0,7 βαθμούς Κελσίου και
12 μήνες αλλοπρόσαλλου καιρού στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αμερική. H έκρηξη του
Πινατούμπο στις Φιλιππίνες το 1991 δημιούργησε νέφος αερίων που κύκλωσε τον
πλανήτη μέσα στις επόμενες εβδομάδες, μειώνοντας τις θερμοκρασίες κατά 0,25
βαθμούς Κελσίου.

Ακόμα παλιότερα, πριν από 74.000 χρόνια, έγινε η έκρηξη στο Τόμπα της Βόρειας
Σουμάτρας, την οποία πολλοί θεωρούν ως τη μεγαλύτερη στην ιστορία,
δημιουργώντας κρατήρα 100 μέτρων. Ο «ηφαιστειακός χειμώνας» που ακολούθησε
εξαπλώθηκε σε όλη τη Γη, δυσκολεύοντας την επιβίωση των προγόνων μας.

Πάγοι και μάγμα. Οι επιστήμονες δεν έχουν κατανοήσει ακόμα τους
μηχανισμούς με τους οποίους το περιβάλλον επηρεάζει τα ηφαίστεια και έχουν
αναπτύξει διάφορες θεωρίες. Στα παγωμένα ηφαίστεια της Ισλανδίας, λόγου χάρη,
το απότομο λιώσιμο των πάγων στο τέλος της περασμένης εποχής των παγετώνων
προκάλεσε την άνοδο του μάγματος, που μέχρι τότε περιοριζόταν από το βάρος των
πάγων.

Αντίστοιχα, οι εκρήξεις του ηφαιστείου Παβλόφ στην Αλάσκα φαίνεται πως
ελέγχονται από τον καιρό. Συστήματα χαμηλής πίεσης που περνούν πάνω από το
ηφαίστειο τον χειμώνα προκαλούν την άνοδο της στάθμης της θάλασσας από κάτω
του κατά 30 εκατοστά. Το πρόσθετο βάρος του νερού πιέζει το ηφαίστειο και
βγάζει το μάγμα στην επιφάνεια.

H στάθμη της θάλασσας. Μελετώντας τα τελευταία εκατοντάδες χιλιάδες
χρόνια, οι επιστήμονες βλέπουν πως το επίπεδο της θάλασσας έχει παίξει
σημαντικό ρόλο στις ηφαιστειακές εκρήξεις. Όπως λέει στην εφημερίδα «The
Guardian» ο Μπιλ Μαγκουάιρ, καθηγητής Γεωφυσικών Κινδύνων στο University
College London, πριν από μία δεκαετία, ομάδα ερευνητών μελέτησε την περιοχή
της Μεσογείου αναζητώντας τη σχέση μεταξύ των εκρήξεων και των σημαντικών
αλλαγών στη στάθμη της θάλασσας (μέχρι 130 μέτρα) την περίοδο της εποχής των
παγετώνων. H έρευνα έδειξε ότι οι περισσότερες εκρήξεις σημειώθηκαν όταν η
στάθμη των υδάτων έφτανε στο ψηλότερο ή χαμηλότερο σημείο.

Μία σειρά από θεωρίες χρησιμοποιούνται για να εξηγήσουν το γεγονός.
Διαφοροποιήσεις στη στάθμη προκαλεί κατάρρευση των πρανών ηφαιστείων σε
παράλια και νησιά, λόγω απότομης διάβρωσης όταν το επίπεδο των υδάτων
ανεβαίνει ή πέφτει ξαφνικά. Επίσης, την εποχή που έλιωναν οι πάγοι, οι
τεράστιες ποσότητες νερού που απελευθερώθηκαν πίεσαν τον φλοιό της Γης κάτω
από τα ηφαίστεια επιτρέποντας στο εγκλωβισμένο μάγμα να πεταχτεί προς την
επιφάνεια με μεγάλη ώθηση.

Οι ωκεανοί «πιέζουν» τα ηφαίστεια και προκαλούν αύξηση των εκρήξεων

Το 95% των ηφαιστείων βρίσκεται κοντά στη θάλασσα γι’ αυτό και επηρεάζεται από την κίνηση των υδάτων

H στάθμη των θαλασσών δεν έχει αλλάξει σημαντικά τα τελευταία 2.000
χρόνια. Έτσι, τα αποτελέσματα των ερευνών του Μπεν Μέισον δεν ήταν προφανή. Οι
ειδικοί όμως επισημαίνουν πως τα νερά των ωκεανών δεν έχουν σταματήσει να
μετακινούνται σε όλο τον πλανήτη, αν και σε μικρότερη κλίμακα από ό,τι στην
εποχή των παγετώνων.

Τρισεκατομμύρια τόνων νερού μετακινούνται κάθε χρόνο μεταξύ των ημισφαιρίων
και από τις λεκάνες των ωκεανών στα όρια των ηπείρων, ανάλογα με τις εποχές.
Αυτές οι ανακατατάξεις φαίνεται πως είναι ικανές να παραμορφώσουν τον φλοιό
της Γης και να πιέσουν τα ηφαίστεια ώστε να προκληθούν εκρήξεις. Το 95% των
ενεργών ηφαιστείων στον πλανήτη βρίσκεται στα όρια των ηπείρων και των
νησιωτικών συμπλεγμάτων.

Στην Κεντρική Αμερική, κατά μήκος της Χερσονήσου της Αλάσκας και στην
Καμτσάτκα της Ανατολικής Ρωσίας, ο αριθμός των εκρήξεων αυξάνεται όταν πέφτει
η στάθμη των θαλασσών. Αντίθετα, τα ηφαίστεια της Μελανησίας στον Νοτιοδυτικό
Ειρηνικό δείχνουν μία προτίμηση στις εκρήξεις τους όταν το επίπεδο των υδάτων
στην περιοχή βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο του και η ατμοσφαιρική πίεση
σημειώνει πτώση. Παγκοσμίως, η παρατηρούμενη αύξηση στον αριθμό των εκρήξεων
τους χειμερινούς μήνες φτάνει το 18%.

Πάντως, τα ευρήματα των ερευνών είναι ανησυχητικά για τον αιώνα μας, καθώς τα
επίπεδα της θάλασσας αναμένεται να αυξηθούν κατά 88 εκατοστά. Κάτι που
σημαίνει πως είναι πιθανές περισσότερες ηφαιστειακές εκρήξεις.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου