Mια «άρρωστη» κοινωνία θυμάται…

Προσπαθούν να σκιαγραφήσουν τις συνθήκες ζωής παλαιοτέρων χρόνων,
αναδιφώντας ληξιαρχικές πράξεις θανάτου. Αμερικανοί επιστήμονες κοιτάζουν με
μεγάλη προσοχή τα αρχεία θανάτου που αφορούν περίπου 50.000 ανθρώπους, οι
οποίοι έζησαν από τα μέσα του 19ου αιώνα αιώνα μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα,
σε δύο πόλεις της Μασαχουσέτης.

H πόλη Holyoke της Μασαχουσέτης στα τέλη του 19ου αιώνα, όπως απεικονίζεται σε γκραβούρα. Επιστήμονες ερευνούν τις ληξιαρχικές πράξεις θανάτου 50.000 ανθρώπων από το 1850 μέχρι το 1912, για να διαπιστώσουν τις αιτίες θανάτου και την αποτελεσματικότητα της ιατρικής περίθαλψης

Οι ερευνητές εργάζονται στα Πανεπιστήμια του Μίτσιγκαν και της Μασαχουσέτης. H
δουλειά τους εντάσσεται σε ένα τριετές πρόγραμμα που χρηματοδοτείται με
900.000 δολάρια από το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας των ΗΠΑ και τα πρώτα
συμπεράσματα των εργασιών τους δημοσιεύονται στην επιθεώρηση «Social Science
History».

Συστηματική καταγραφή. Τα αρχεία χρονολογούνται από το 1850 μέχρι το
1912, μια εποχή δηλαδή κατά την οποία οι γιατροί μάθαιναν πώς πραγματικά το
σώμα λειτουργούσε. Οι ερευνητές επέλεξαν να μελετήσουν τα αρχεία των πόλεων
Holyoke και Northampton της Μασαχουσέτης, επειδή είχαν καταγραφεί με
συστηματικό τρόπο και επειδή μπορούσαν από την εξέτασή τους να αντλήσουν
πληροφορίες για τα ακριβή αίτια θανάτου των ανθρώπων, όπως συχνά αυτά
περιγράφονταν με αφηγηματικό τρόπο από τους γιατρούς της εποχής.

Οι ειδικοί προσπαθούν μάλιστα να διαπιστώσουν ποιες ήταν οι ακριβείς αιτίες
θανάτου μιας και οι γιατροί τότε, πολλές φορές δεν ήξεραν τι είδους ασθένειες
αντιμετώπιζαν ούτε και πώς να τις θεραπεύσουν. Έτσι κάποιες φορές συνέβαινε οι
ασθενείς να πεθαίνουν από επιπλοκές στην υγεία τους εξαιτίας κακών θεραπειών.

Από μια πρώτη ματιά στα αρχεία, οι ειδικοί διαπίστωσαν ότι στα περισσότερα από
αυτά περιγράφονταν παραστατικά τα συμπτώματα των ασθενών χωρίς να
χρησιμοποιείται συγκεκριμένη ορολογία για τον προσδιορισμό των παθήσεων.

Κάτι που έκανε εντύπωση στους ερευνητές είναι ότι οι γιατροί στις πόλεις της Μασαχουσέτης έδειχναν περισσότερο ενδιαφέρον για τις ασθένειες των ανδρών και όχι των γυναικών. Προφανώς επειδή θεωρούσαν τους άνδρες ως «θεμελιώδη στοιχεία» της κοινωνίας

Αίτια θανάτου. Οι γιατροί της εποχής γράφουν ότι κάποια ανήλικα παιδιά
πέθαιναν από «μυϊκούς σπασμούς», από διάφορα είδη «κρίσεων» ή απλά επειδή ο
οργανισμός τους δεν ήταν ισχυρός ώστε να κρατηθεί στη ζωή. Για τους
μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους, γράφουν ότι πέθαιναν εξαιτίας της
«υδρωπικίας» που είναι η συγκέντρωση υγρού στον υποδόριο ιστό, ή γενικά και
αόριστα από «γηρατειά».

Οι γιατροί της εποχής αποδίδουν ένα σημαντικό ποσοστό των θανάτων στην
καταπόνηση του οργανισμού εξαιτίας των πολύωρων προσπαθειών που κατέβαλαν
καθημερινά για να οργώνουν με το αλέτρι τα χωράφια – κάτω από οποιεσδήποτε
καιρικές συνθήκες – ή ακόμη εξαιτίας της αιθαλώδους ατμόσφαιρας που
επικρατούσε στα εργοστάσια που εργάζονταν. Κάποιες φορές μάλιστα, οι θάνατοι
αποδίδονται και στην ορθοστασία.

Περιγράφονται δηλαδή ορισμένα περιστατικά όπου κάποιοι μεγάλης ηλικίας
άνθρωποι, τις λίγες ελεύθερες στιγμές που είχαν στη ζωή τους, παρευρίσκονταν
σε εκκλησίες τις οποίες διαπερνούσαν ρεύματα αέρα και σε συνδυασμό μάλιστα
με… έντονους πονόδοντους που ένιωθαν, κατέρρεαν από «εξάντληση».

Γενική γνωμάτευση. Γενικά εκείνη την εποχή, οι γιατροί στη Μασαχουσέτη,
δεν μπορούσαν να προσδιορίσουν με ακρίβεια τις σοβαρές πνευμονικές ασθένειες.
Οποιοσδήποτε άνθρωπος πέθαινε εξαιτίας κάποιας πάθησης που σχετιζόταν άμεσα ή
έμμεσα με τα πνευμόνια, οι γιατροί προσδιόριζαν το αίτιο θανάτου ως
«φυματίωση». Αν μάλιστα αντιλαμβάνονταν ότι η ασθένεια ήταν βαριάς μορφής τότε
χρησιμοποιούσαν τον όρο «φθίση».

Ένας από τους ερευνητές, ο δρ Ντάγκλας Άντερτον από το Πανεπιστήμιο της
Μασαχουσέτης, λέει πως «το αφηγηματικό ύφος είναι το χαρακτηριστικό στοιχείο
όλων των ληξιαρχικών πράξεων θανάτου της εποχής εκείνης». Το ίδιο ύφος μάλιστα
χαρακτηρίζει και αποκόμματα εφημερίδων εκείνης της περιόδου, που αναφέρονται
στις αιτίες θανάτων κάποιων ανθρώπων ή σε προσωπικά γράμματα τα οποία
μελετώνται από τους ειδικούς με την ίδια προσοχή.

Οι Αμερικανοί επιστήμονες προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν τη… λογοτεχνική
γλώσσα των γιατρών της εποχής, να κατηγοριοποιήσουν τις φράσεις που
χρησιμοποιούσαν για συγκεκριμένες παθήσεις και να δουν μέσα από αυτές τις
περιγραφές τι είδους ασθένειες «χτυπούσαν» τον πληθυσμό εκείνα τα χρόνια.

Με συνταγές από Αριστοτέλη και Εμπεδοκλή

Αρκετές από τις θεραπευτικές πρακτικές που ακολουθούνταν στα μέσα του 19ου
αιώνα, στηρίζονταν στις διδαχές του Αριστοτέλη και του Εμπεδοκλή. Ανάμεσα
στους γιατρούς της εποχής, κέρδιζε έδαφος η ιδέα ότι τα υγρά του σώματος
παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στην υγεία και πως τα αίτια που προκαλούν ασθένειες
στον οργανισμό οφείλονται στην υπερβολική ύπαρξη αίματος, χολής ή φλέγματος.

Έτσι κάποιοι γιατροί επικέντρωναν τη θεραπευτική τους αγωγή στην αφαίρεση του
πλεονάζοντος υγρού από τον οργανισμό καταφεύγοντας στην πρακτική της αφαίμαξης
και στη χρήση καθαρκτικών. Ένας από τους λόγους που οδήγησαν στον θάνατο τον
Τζορτζ Ουάσινγκτον, πιστεύεται πως ήταν η αναιμία σε προχωρημένο στάδιο, που
προκλήθηκε από πολύχρονες αφαιμάξεις.

Από την άλλη πάλι πλευρά η χρήση καθαρκτικών σε μωρά και μικρά παιδιά, για να
αντιμετωπιστούν οι εντερικές τους παθήσεις, θεωρείται βέβαιο από τους
Αμερικανούς ειδικούς ότι επέσπευδε τον θάνατό τους. Στις δύο πόλεις της
Μασαχουσέτης, οι άνθρωποι σύντομα είδαν τη σωτηρία τους από τις ασθένειες μέσα
από την υδροθεραπεία και στην ομοιοπαθητική.

Δεν άργησαν επίσης να δώσουν έμφαση στην προσωπική υγιεινή και τον καθαρισμό
των κτιρίων. Εκείνη την εποχή βέβαια κανείς δεν είχε ακούσει για μικρόβια,
όμως τόσο στους γιατρούς όσο και στον κόσμο ήταν περισσότερο από σαφές ότι οι
ασθένειες είναι μεταδοτικές. Φρόντιζαν να αποξηραίνουν τα έλη για να μη
βρίσκουν πρόσφορο έδαφος τα κουνούπια, να εξαφανίζουν τις δυσάρεστες οσμές, να
κάνουν περισσότερα μπάνια και έτσι να βελτιώνουν σε κάποιο επίπεδο την
κατάσταση της υγείας τους.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου