TPITH AΠOΨH Βιολογική και πολιτιστική ποικιλότητα

Σε μια εποχή που η προστασία του περιβάλλοντος και των πολιτισμικών στοιχείων
αποτελούν βασικά ανθρώπινα δικαιώματα αλλά και μείζονα σύγχρονα διακυβεύματα,
οι επέτειοι της 21ης και 22ας Μαΐου (που έχουν κηρυχθεί από τον ΟΗΕ ως
παγκόσμιες ημέρες για την πολιτιστική και τη βιολογική ποικιλότητα αντίστοιχα)
αποκτούν ιδιαίτερη σημασία και αξία τόσο για την Ελλάδα όσο και για τον
ευρύτερο γεωπολιτικό μας περίγυρο – ευρωπαϊκό και μεσογειακό.

Σε ό,τι αφορά τη βιολογική ποικιλότητα, της οποίας η σχετική διεθνής σύμβαση
έκλεισε 10 χρόνια ζωής, πρέπει να τονίσουμε ότι (μαζί με την κλιματική αλλαγή
και την απερήμωση) αποτέλεσε ένα από τα τρία μεγάλα ζητήματα – στοιχήματα της
περίφημης διάσκεψης κορυφής του Ρίο, των οποίων η αντιμετώπιση συνιστά τον
πυρήνα της περιβαλλοντικής προβληματικής αλλά και πολιτικής σε παγκόσμιο
επίπεδο στον 21ο αιώνα. H διατήρηση της ποικιλίας και του πλούτου των ζωικών
και φυτικών ειδών δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά θεμελιώδη προϋπόθεση για τη
στήριξη και διατήρηση της ανθρώπινης ζωής και ανάπτυξης στον πλανήτη μας.

Δεν είναι τυχαίο ότι το «θέμα» του φετινού εορτασμού της παγκόσμιας ημέρας
(«τροφή, νερό και υγεία για όλους») υπογραμμίζει τη σπουδαιότητα της
βιοποικιλότητας στο μέγα ζήτημα της διατροφικής ασφάλειας και της προστασίας
των παραδοσιακών και σύγχρονων φαρμακευτικών παρασκευασμάτων που βασίζονται
στον βιολογικό πλούτο της Γης. Σήμερα, όλες οι χώρες αναγνωρίζουν ότι τόσο η
διεθνής σύμβαση όσο και το συναφές πρωτόκολλο για τη βιοασφάλεια είναι
απαραίτητοι όροι για τη δίκαιη και την ισότιμη κατανομή των ωφελειών από τη
χρήση και αξιοποίηση των λεγόμενων «γενετικών πόρων».

Σε σχέση με την πολιτιστική ποικιλότητα, η οποία παίρνει διάφορες μορφές στον
χώρο και τον χρόνο – όπως αναφέρεται και στη σχετική Διακήρυξη της UNESCO
(2001) – πρέπει να τονιστεί ότι είναι «τόσο απαραίτητη για το ανθρώπινο είδος
όσο και η βιοποικιλότητα για τη φύση»! Με την έννοια αυτή εκφράζει ταυτόχρονα
τη μοναδικότητα και την πολλαπλότητα των ανθρωπίνων κοινωνιών και επομένως
αποτελεί την κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας. Τα σημαντικότερα πολιτιστικά
στοιχεία, όπως οι γλώσσες, είναι το ίδιο «επαπειλούμενα είδη» όπως και τα
βιολογικά: Κάθε δύο εβδομάδες μία γλώσσα από τις 6.000 του πλανήτη
εξαφανίζεται κατά μέσο όρο, ενώ το 50% των ανθρώπινων γλωσσών είναι σήμερα
επαπειλούμενες, δηλαδή υπό εξαφάνιση! Δεν είναι τυχαίο ότι η παραπάνω
διακήρυξη υιοθετήθηκε από τις χώρες-μέλη αμέσως μετά τα γεγονότα της 11ης
Σεπτεμβρίου, δηλώνοντας έτσι τη βούλησή τους για ειρηνική συνύπαρξη και την
αντίθεσή τους στη θεωρία της σύγκρουσης των πολιτισμών.

H πολιτιστική διαφοροποίηση αποτελεί επίσης παράγοντα της ποιοτικής ανάπτυξης
και μήτρα του πολιτιστικού πλουραλισμού, ο οποίος, ως αντίδοτο του πολιτικού
φονταμενταλισμού (που στο όνομα της διαφοράς θυσιάζει τη διαφοροποίηση),
μπορεί να συμβάλλει στην εξομάλυνση των κάθε είδους συγκρούσεων που βασίζονται
στη διάκριση της «ταυτότητας» ατόμων και κοινωνιών. Σε μια εποχή αυξανόμενης
γεωγραφικής κινητικότητας και πρωτόγνωρων μεταναστευτικών ρευμάτων, η φροντίδα
για τη δική μας κουλτούρα δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αγνοούμε ή να
περιφρονούμε τις άλλες. Την πολιτιστική ποικιλία δεν πρέπει να τη βλέπουμε ως
μια αποκρυσταλλωμένη κληρονομιά, αλλά ως μια συνεχή διαδικασία προσαρμογής που
διασφαλίζει την επιβίωση της ανθρωπότητας.

Για τον σκοπό αυτό δεν αρκούν βέβαια μόνον οι δράσεις των κυβερνήσεων των
διαφόρων χωρών. H ευθύνη πηγαίνει ακόμα πιο πέρα από αυτές: οι τοπικές και
περιφερειακές αυτοδιοικήσεις, οι κάθε είδους κοινωνικοί και επιστημονικοί
φορείς, η κάθε Μη Κυβερνητική Οργάνωση, ο κάθε πολίτης έχουν δικαίωμα και
υποχρέωση να αναπτύξουν δράσεις προς όφελος των πολύτιμων πηγών της ανθρώπινης
ζωής και πολιτισμού.

Στην Ελλάδα με το τεράστιο έλλειμμα ευαισθησίας απέναντι στην (ημεδαπή) φύση
και την (αλλοδαπή) κουλτούρα το «να αφήσουμε όλα τα λουλούδια να ανθίσουν»
τόσο στο φυσικό όσο και στο πολιτιστικό πεδίο, δεν μπορεί να είναι μόνο μια
απλή ευχή ή επιδίωξη αλλά μια κοινωνική αναγκαιότητα και πολιτική επιλογή.

Ο Ηλίας Μπεριάτος είναι καθηγητής Χωροταξικού – Περιβαλλοντικού
Σχεδιασμού και Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας