TPITH AΠOΨH Περί δια-φθοράς λόγος

Παρατηρώ ακόμη ότι όποιος θέλει να διαφθείρει μίαν κοινωνίαν μέσο ασφαλές
υπάρχει: να βραβεύονται με τας τιμάς του Κράτους κακοήθεις και ανάξιοι

Τερτσέτης, «Άπαντα»

H διαπλοκή, η διαφθορά, τα σκάνδαλα αναδεικνύουν ένα έλλειμμα αρετής στη
δημόσια ζωή, αλλά ταυτόχρονα αποδεικνύουν ότι το όριο ηθικής ευαισθησίας /
ανοχής της κοινωνίας όλο και μετα-κινείται προς τα κάτω.

Ενώ η σύγχρονη διαφθορά συνδέεται με τη διεθνή και εθνική παραοικονομία και το
παγκοσμιοποιημένο οργανωμένο έγκλημα (όπου η πολιτική συναντάει τον υπόκοσμο),
στην Ελλάδα συνεχίζουμε ν’ αναζητούμε βασικές αιτίες στις έτσι κι αλλιώς
παράνομες, αλλά όχι «σηματοδοτούσες», ατομικές συμπεριφορές.

H διαφθορά συμβαδίζει πάντα με την (πολιτική) ισχύ (ευνοιοκρατία, νεποτισμός,
ρουσφετολογία) και αποδίδεται σε κατάχρηση εξουσίας ή σε αλαζονεία. H
διεφθαρμένη (πολιτική) εξουσία παρασύρει μάλιστα τη δημόσια διοίκηση σε
πράξεις συγκάλυψης και συνενοχής, καθώς το πελατειακό σύστημα και η αδιαφάνεια
τού (πολιτικού) χρήματος επιτρέπουν (αν δεν επιβάλλουν) τις παράνομες σχέσεις
και τις «άτυπες διευκολύνσεις».

H πολιτική μηχανή (machine politics) συμπλέει με την (πολιτική) διαφθορά, αφού
οι λανθάνουσες πολιτικές λειτουργίες (κομματική νομενκλατούρα, χρηματοδοτήσεις
κ.λπ.) υπερβαίνουν τα (ατομικά) ηθικά διλήμματα στο όνομα του ευρύτερου
συμφέροντος (του κόμματος, του αρχηγού ή του συστήματος).

H διάχυση της εξουσίας σε κέντρα ισχύος εκτός του δημοκρατικού ελέγχου και η
μετατροπή τής (πολιτικής) δύναμης σε πλούτο και του πλούτου σε (πολιτική)
δύναμη όχι μόνο δυναμιτίζουν το κράτος δικαίου αλλά και εθίζουν την κοινωνία.

H διαφθορά, αν και συνιστά πολιτικοκοινωνική παθογένεια και καρκίνωμα του
δημόσιου βίου, «προβάλλεται» συχνά ως μορφή αναδιανομής του πλούτου ή ως
εναλλακτική δομή για την ικανοποίηση κοινωνικών αναγκών.

Έτσι, πολλοί εξορκίζουν το κακό αλλά (και) έχουν συμβιβαστεί / βολευτεί μαζί
του. Νομίζει κανείς ότι όλοι μιλάνε και καταγγέλλουν τη διαφθορά του άλλου,
αφού στους ίδιους έχει νομιμοποιηθεί «η κατά παρέκκλιση αξία της». Βέβαια, ο
ορισμός της διαφθοράς «ως προσπόριση οφέλους ή εξυπηρέτηση ιδιοτελών σκοπών,
κατά παράβαση των ισχυόντων κανόνων, από άτομα που κατέχουν δημόσια αξιώματα»
περιλαμβάνει τόσα εγκλήματα και τόσες παράνομες δραστηριότητες, ώστε τελικά
συνιστά μια «λέξη – κατηγορία» που μπορεί να κολλάει (ή να μην κολλάει)
οπουδήποτε.

Δημιουργείται, λοιπόν, μια γκρίζα ζώνη (ανάμεσα στη νομιμότητα και την
εγκληματικότητα) στην οποία κινούνται – σχεδόν με άνεση και σίγουρα με
(εγγυημένη;) ατιμωρησία – οι διάφοροι φορείς εξουσίας οι οποίοι
εκμεταλλεύονται τις αυξημένες ευκαιρίες και προβαίνουν σε πράξεις κατάχρησης
εμπιστοσύνης ή αξιοποίησης inside informations. Εγκλήματα του λευκού κολάρου,
των ψηλών καπέλων, ακόμα και πολιτικά εγκλήματα κρύβονται πίσω ή μέσα στη
διαφθορά.

Αυτό πάντως που είναι βέβαιο είναι ότι η διαφθορά αναπτύσσεται από τα πάνω,
δηλαδή από φορείς της εξουσίας που θεωρούν ιδιοκτησία τους τον τομέα που (τους
έχει ανατεθεί να) διοικούν. Δεν πρέπει συνεπώς να συγχέουμε τη μικρή
καθημερινή διαφθορά (petty corruption) η οποία συνδέεται με πρακτικές
οικονομικής επιβίωσης με τη μεγάλη διαφθορά (major/grand corruption) που
σχετίζεται με μεγάλα ποσά «μεγάλων παικτών», με την προσβολή ατομικών και
πολιτικών δικαιωμάτων και υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς
της δημοκρατίας (και της δικαιοσύνης).

Οι διεφθαρμένοι κρύβονται πίσω από σκοπιμότητες, οι σχετικές έρευνες πάντα
κάπου σκαλώνουν, οι κοινωνικές αντιδράσεις είναι χλιαρές («λευκό έγκλημα») και
τελικά η κοινή γνώμη τείνει να εκλάβει τη διαφθορά ως απλή ηθική απάτη, ως μια
απλή εκτροπή των ισχυρών, ως σφάλμα και όχι ως έγκλημα.

Λέτε γι’ αυτό να ψάχνουμε στη χώρα μας συνεχώς για υπευθύνους, αλλά ποτέ για
ενόχους;

ΥΓ: Το πρόβλημα δεν είναι μόνον αν υπάρχουν στη δημόσια ζωή
διεφθαρμένοι, αλλά – κυρίως – αν είναι και τιμημένοι.

O Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.