ο υποψήφιος Έκθεση: οδηγίες για να… μη βγείτε εκτός θέματος

Πώς γράφουμε καλή Έκθεση; Αυτός είναι ο μόνιμος βραχνάς ακόμα και των
καλύτερων μαθητών – και όχι άδικα, καθώς η Έκθεση – Νεοελληνική Γλώσσα είναι
το μάθημα με τα μεγαλύτερα ποσοστά αναβαθμολογήσεων στο Λύκειο. Βέβαια, το
προσωπικό ύφος καθενός δεν είναι δυνατόν να υπαχθεί σε κανόνες «σωστής»
γραφής. Όμως πολύ χρήσιμο είναι κάθε υποψήφιος της Γ’ Λυκείου που θα εξεταστεί
στην Έκθεση – Έκφραση να γνωρίζει τι ακριβώς τού ζητείται, πέραν του ύφους,
και πώς θα βαθμολογηθεί ανάλογα με την επίδοσή του σε αυτές τις απαιτήσεις. Ο
«ΥΠΟΨΗΦΙΟΣ» παρουσιάζει σήμερα τις οδηγίες του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου για το
τι ακριβώς ζητείται από τους μαθητές της Γ’ Τάξης όταν διαγωνίζονται στο
μάθημα, με βάση το βιβλίο των X. Τσολάκη κ.ά., Έκδοση ΟΕΔΒ, 2003.

Τι αξιολογείται στην ανάπτυξη της Έκθεσης:

1. Ο μαθητής απαντά γραπτά σε ερωτήσεις που αφορούν ένα κείμενο και με τις
οποίες:

α) επιδιώκεται να κατανοεί το περιεχόμενο ενός κειμένου, δηλαδή:

* να διακρίνει τους τρόπους πειθούς (επίκληση στη λογική,
επίκληση στο συναίσθημα του δέκτη, επίκληση στην αυθεντία,
επίκληση στο ήθος του πομπού)

* να διακρίνει τα μέσα πειθούς (επιχειρήματα, τεκμήρια)

* να διακρίνει το είδος της συλλογιστικής πορείας (παραγωγική –
επαγωγική) που ακολουθείται σε ένα κείμενο

* να αξιολογεί τα μέσα πειθούς. Πιο συγκεκριμένα:

– να ελέγχει την αλήθεια, την εγκυρότητα και την ορθότητα ενός επιχειρήματος

– να ελέγχει την αξιοπιστία των τεκμηρίων

* να διακρίνει τους τρόπους και τα μέσα πειθούς

– στη διαφήμιση

– στον πολιτικό λόγο

– στον επιστημονικό λόγο

* να διακρίνει την πειθώ από την προπαγάνδα

* να διακρίνει τα είδη του δοκιμίου, προσέχοντας την οργάνωση/δομή
(συνειρμική – λογική), τον σκοπό (απόδειξη μιας θέσης – ελεύθερος στοχασμός),
τη σκοπιά (υποκειμενική – αντικειμενική), τη γλώσσα (ποιητική, αναφορική
λειτουργία) κ.τλ.

* να διακρίνει ορισμένα χαρακτηριστικά του δοκιμίου, όπως ο
υποκειμενισμός, ο αντιδιδακτισμός, ο κοινωνικός χαρακτήρας, ο εξομολογητικός
τόνος κ.τλ.

* να εντοπίζει σε ένα δοκίμιο/άρθρο το θέμα, την άποψη του συγγραφέα,
τα μέσα πειθούς που χρησιμοποιεί για να τεκμηριώσει την άποψή του, τις
προτάσεις του για την αντιμετώπιση του προβλήματος κ.τλ.

* να διακρίνει το δοκίμιο από άλλα συγγενή είδη του λόγου, όπως το
άρθρο, η επιφυλλίδα

β) επιδιώκεται να κατανοεί την οργάνωση ενός κειμένου, δηλαδή:

* να εντοπίζει τα βασικά μέρη (πρόλογο, κύριο μέρος, επίλογο) και τις
νοηματικές ενότητες του κειμένου

* να επισημαίνει τους διάφορους τρόπους με τους οποίους οργανώνεται ο
λόγος, π.χ. με αιτιολόγηση, με σύγκριση και αντίθεση, με ορισμό, με διαίρεση,
με παράδειγμα κ.τλ.

* να σχολιάζει τη συνοχή του κειμένου (διαρθρωτικές λέξεις κ.τλ.)

* να χωρίζει το κείμενο σε παραγράφους, να δίνει πλαγιότιτλους σε
παραγράφους/νοηματικές ενότητες, να διευθετεί τη συνοχή του κειμένου

γ) επιδιώκεται να διερευνά τη γλώσσα του κειμένου (λεξιλόγιο,
στίξη, μορφοσυντακτικά φαινόμενα, γλωσσικές ποικιλίες,
λειτουργίες της γλώσσας, ύφος κ.τλ.), δηλαδή:

* να εντοπίζει και να αιτιολογεί την επιλογή του πομπού

– στην ενεργητική ή παθητική φωνή

– στο ρηματικό πρόσωπο / τον χρόνο / την έγκλιση

– στον μακροπερίοδο ή όχι λόγο

– στην παράταξη ή στην υπόταξη

– στα ρηματικά ή ονοματικά σύνολα

– στην αναφορική ή στην ποιητική λειτουργία της γλώσσας

– στα σημεία της στίξης

– σε λόγιες ή λαϊκές λέξεις, σε ειδικό λεξιλόγιο, όρους κ.τλ.

* να διευθετεί τη στίξη, να διορθώνει την ορθογραφία του κειμένου

* να ερμηνεύει λέξεις, να αξιολογεί την ακρίβεια και τη σαφήνεια του
λεξιλογίου

* να αντικαθιστά λέξεις του κειμένου με συνώνυμα, να βρίσκει αντώνυμα,
να σχηματίζει φράσεις με ορισμένες λέξεις του κειμένου κ.τλ.

* να χωρίζει το κείμενο σε παραγράφους και να διευθετεί τη συνοχή του

* να χαρακτηρίζει το ύφος του κειμένου λαμβάνοντας υπόψη την
επικοινωνιακή περίσταση (δέκτη, σκοπό, είδος λόγου κ.τλ.).

2. Ο μαθητής προχωρεί σε διάφορες γραπτές εργασίες με αφόρμηση το
συγκεκριμένο κείμενο.

Επιδιώκεται ο μαθητής:

* να πυκνώνει ένα κείμενο, να κάνει την περίληψη του κειμένου, να δίνει
έναν τίτλο στο κείμενο ή πλαγιότιτλους σε παραγράφους / νοηματικές ενότητες
του κειμένου

* να οργανώνει το διάγραμμα του κειμένου

* να αναπτύσσει μια φράση, μια παράγραφο, ένα επιχείρημα του κειμένου

* να ανασκευάζει τα επιχειρήματα του κειμένου και να αναπτύσσει την
αντίθετη άποψη

* να μετασχηματίζει ένα κείμενο π.χ. από ένα είδος λόγου σε ένα άλλο.