H επίθεση της φονικής… μέδουσας

Ένα «εξωγήινο» πλάσμα που γεννήθηκε πάνω σε κάποιο πλοίο και προκάλεσε χάος
στο οικοσύστημα της Μαύρης Θάλασσας απειλεί τώρα τη γειτονική Κασπία. Ο
τοξικός εισβολέας είναι ένα ζελατινώδες τέρας που μπορεί να διπλασιάσει το
βάρος του σε μια μέρα.

Το αποκαλούν οικολογικό τρομοκράτη, «η σταγόνα που κατάπιε τη Μαύρη Θάλασσα».
Τώρα, το πλέον επικίνδυνο «εξωγήινο» ή εκτός του οικείου περιβάλλοντος είδος,
μια μέδουσα στο μέγεθος του χεριού, εισβάλλει στην Κασπία. Οι επιστήμονες της
περιοχής πρότειναν την περασμένη εβδομάδα να εξαπολύσουν ένα επίσης αχόρταγο
είδος για να το κατατροπώσει. Καλώς ήρθατε στο βιολογικό ισοδύναμο του πολέμου
κατά της τρομοκρατίας!

H mnemiopsis leidyi ή αλλιώς «μέδουσα – ουράνιο τόξο» είναι αδιαφανής. Μοιάζει
με τις συνηθισμένες, δεν έχει όμως κεντρί. Προέρχεται από τα μακρινά νερά της
αμερικανικής ανατολικής αιγιαλίτιδας ζώνης, με την πορεία της να διαγράφεται
από τη Μασαχουσέτη εως τη Φλόριδα. Εκεί ζούσε κάποτε, συντηρητικά, τρεφόμενη
με πλαγκτόν, ενώ αναρίθμητα είδη που τρέφονταν από εκείνη την κρατούσαν υπό
έλεγχο.

Λαθρεπιβάτης. Όμως, πριν από 20 χρόνια, εισέβαλε στη Μαύρη Θάλασσα,
πιθανότατα προσκολλημένη στο έρμα ενός πλοίου. Μακριά από απειλές, βρήκε
άφθονη τροφή. Αυτο-γονιμοποιούμενο ερμαφρόδιτο, η μέδουσα αυτή αναπτύσσεται με
τον ίδιο ρυθμό που τρέφεται. Φτάνει σε επίπεδα ωριμότητας μέσα σε δύο
εβδομάδες και στη συνέχεια παράγει 8.000 αυγά ημερησίως. H όρεξή της είναι
τόσο μεγάλη που διπλασιάζει το μέγεθός της σε μια μέρα. Μέχρι το 1990, η
συνολική βιομάζα της στη Μαύρη Θάλασσα υπολογίζεται ότι είχε φτάσει τα 900
εκατομμύρια τόνους – 10 φορές η ετήσια ψαριά από όλους τους ωκεανούς του
κόσμου. Ένας ειδικός βιολόγος από την Ουκρανία, ο Γιου Ζάιτσεφ, είχε μετρήσει
κάποτε ότι υπήρχαν 500 τέτοιες μέδουσες σε ένα κυβικό μέτρο νερού στον Κόλπο
της Οδησσού. Οι μέδουσες ήταν περισσότερες από το νερό. Στο μεταξύ, η ποσότητα
των ψαριών που αλιεύονταν στη Μαύρη Θάλασσα είχε μειωθεί δραματικά, έως και
κατά 90%. Ο πληθυσμός τους παρέμενε σταθερός μέχρι το 1997, οπότε εμφανίστηκε
ένα άλλο είδος μέδουσας, πιθανότατα όπως και η πρώτη, από τις ΗΠΑ. Όμως, η
«χτενοφόρος μέδουσα» (beroe ovata), ήταν περισσότερο επιλεκτική στη διατροφή
της από την εξαδέρφη της. Στην πραγματικότητα, της άρεσε να τρώει την εξαδέλφη
της. Ένα πλάσμα σαν κύστη, απλώνεται σε όλη του την έκταση με μια κίνηση και
καταβροχθίζει τον στενό συγγενή του. Σχεδόν αμέσως η μέδουσα – ουράνιο τόξο
είδε την κοινότητά της στη Μαύρη Θάλασσα να μειώνεται.

Κι έτσι έληξε η κρίση; Όχι ακριβώς. Γιατί η mnemiopsis άρχισε πάλι τα ταξίδια.
Το 1999, το αδιαφανές πλάσμα εμφανίστηκε ανατολικότερα, στην Κασπία. Οι πρώτοι
επισκέπτες στην περιοχή της διώρυγας Βόλγα-Ντον – που συνδέει τις δύο θάλασσες
– ήταν λίγοι. Είτε κολύμπησαν, είτε μεταφέρθηκαν με τα σεντινόνερα των πλοίων
που διέσχιζαν τη διώρυγα.

H απειλή. Τα νερά της Κασπίας μοιράζονται μεταξύ Ιράν, Ρωσίας,
Αζερμπαϊτζάν, Τουρκμενιστάν και Καζαχστάν. Τα τελευταία πέντε χρόνια, και στις
πέντε χώρες τα αλιευτικά αποθέματα μειώθηκαν στο μισό κι ακόμη περισσότερο.
Την ίδια ώρα όμως, το «εξωγήινο» πλάσμα εξαπλωνόταν. Είδη ψαριών που προτιμούν
οι ψαράδες της περιοχής αλλά και οι φώκιες και ο οξύρρυγχος, που αποδίδει το
γνωστό χαβιάρι μπελούγκα, βρέθηκαν να κινδυνεύουν. Όπως επισημαίνει ο Χοσέιν
Νεγκαρεστάν, επικεφαλής της θαλάσσιας οικολογίας στην Ιρανική Οργάνωση Ερευνών
Αλιείας, «οι επιπτώσεις της mnemiopsis στο οικοσύστημα της Κασπίας μπορεί να
είναι χειρότερες από εκείνες στη Μαύρη Θάλασσα». Και κάθε απειλή στο τοπικό
εμπόριο χαβιαριού αποτελεί απειλή για ολόκληρη την περιφερειακή οικονομία.

Στη διάρκεια των συνομιλιών μεταξύ των πέντε χωρών για το μέλλον της Κασπίας,
στα τέλη Φεβρουαρίου στο Μπακού του Αζερμπαϊτζάν, οι υπουργοί πληροφορήθηκαν
ότι οι ειδικοί επιστήμονες τους, που είχαν συναντηθεί στην Τεχεράνη, πρότειναν
να μεταφερθούν «χτενοφόρες μέδουσες», σε μια προσπάθεια να τεθεί υπό έλεγχο η
κατάσταση. Σύμφωνα με τον Νεγκαρεστάν, οι ερευνητές του πειραματίζονται εδώ
και δύο χρόνια στην εκτροφή του είδους και τον εγκλιματισμό του στα λιγότερο
αλμυρά νερά της Κασπίας. Όταν εξαφανιστεί η mnemiopsis, εκτιμά ο ίδιος, θα
εξαφανιστεί και η beroe ovata.

Απειλή για την βιοποικιλία

Πρόκειται για μια από τις πλέον συγκλονιστικές περιπτώσεις παγκόσμιας
εξάπλωσης ξένων, προς τα οικεία, ειδών, τα περισσότερα από τα οποία
διευκολύνονται στη μεταφορά τους από τις μετακινήσεις του ανθρώπου. Κάποιοι
επιστήμονες αποκαλούν τις εισβολές αυτές μεγαλύτερη απειλή για τη
βιοποικιλότητα από οποιαδήποτε ανθρώπινη δραστηριότητα. Ωστόσο δεν συμφωνούν
όλοι μαζί τους. Τι θα ήταν η Βρετανία χωρίς τα ξένα είδη, αναρωτιέται ο
φυσιογνώστης Ρίτσαρντ Μαμπέι και επισημαίνει ότι θα πρέπει να καλωσορίσει
κανείς την ποικιλία που φέρνουν στο τοπίο της χώρας του. Σύμφωνα με την
Εταιρεία Αγριολούλουδων, τα δύο τρίτα των φυτών στη Βρετανία είναι ξένα, πολλά
από αυτά ημιτροπικά, που πέρασαν τους φράκτες των προαστιακών κήπων και τώρα
αναπτύσσονται μόνα τους στη φύση.

LINKS:

* www.caspianenvironment.org/mnemiopsis/

* www.zin.ru/projects/invasios/gaas/mnelei.htm

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Ρένα Δημητρίου