ΦIΛIΠΠΟΣ HΛIΟY Συνέδεσε την Iστορία με την πολιτική συνείδηση

Ο Φίλιππος Ηλιού είχε προλάβει να ετοιμάσει έργο προς έκδοση που θα ενισχύσει πολύ σε όγκο και αξία το ήδη πολύ σημαντικό δημοσιευμένο

«Την ώρα που η αριστερή ιστοριογραφία νόμιζε ότι φτάνουν οι ανατρεπτικές
απόψεις, ο Φίλιππος αγωνιζόταν για αυστηρές επιστημονικές μεθόδους», λέει στα
«NEA» ο ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος. Αυτή ήταν βέβαια μία μόνο από τις
βασικές πτυχές της προσφοράς του Φίλιππου Ηλιού. Ο θάνατός του το πρωί της
Παρασκευής, βύθισε στο πένθος τον πνευματικό κόσμο. Συνέβη δε σε μία κορυφαία
στιγμή της ελληνικής ιστοριογραφίας, εν αναμονή εκδοτικού πυρετού στον οποίο
έχει και ο ίδιος ιδιαίτερα συμβάλει. Αλλά και σε μια πολιτική και εκλογική
συγκυρία κρίσιμη για την τύχη των μεγάλης αξίας Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής
Ιστορίας, εμπνευστής και δημιουργός (αλλά και πρόεδρος του διοικητικού
συμβουλίου τους από το 1993) των οποίων υπήρξε ο ίδιος ο Φίλιππος Ηλιού.

«Ήταν γενναιόδωρος άνθρωπος, που υπερέβαινε τη ζωή», λέει ο Σπύρος Ασδραχάς

«Οι ελληνικές πνευματικές αφετηρίες του ήταν υψηλές», λέει ο καθηγητής Σπύρος
Ασδραχάς. «Συνομιλούσε, ουσιαστικά και συμβολικά, με αναστήματα όπως ο
Κωνσταντίνος Δημαράς και ο Νίκος Σβορώνος, πράγμα που σημαίνει ότι και η δική
του συμβολή πρέπει να εκτιμηθεί σε σχέση με το έργο αυτών των μεγάλων
πνευματικών προσωπικοτήτων. H συμμετοχή του εκτεινόταν σε όλες τις εκφάνσεις
της παιδείας και της πολιτικής σκέψης ενώ διέθετε μία τεράστια βιβλιοθήκη,
λειτουργική και όχι απλώς διακοσμητική, όπως συνήθως συμβαίνει».

Για τη σχέση του επιστήμονα Φίλιππου Ηλιού με την πολιτική του συνείδηση, ο κ.
Ασδραχάς λέει ότι «δεν υπήρξε ιστορικός με πολιτικές προτιμήσεις αλλά ο τρόπος
με τον οποίο εξελάμβανε την Ιστορία τον οδηγούσε στην πολιτική πράξη – την
αφανή αλλά ουσιαστική πολιτική πράξη».

Βασίλης Κρεμμυδάς: «Ανήκε στους ιστορικούς ευρέος φάσματος»

Αλλά και ο Βασίλης Κρεμμυδάς τον αντιμετωπίζει ως «έναν καθαρά κοινωνικό
ιστορικό», του οποίου «ένα αντικείμενο είναι ο Κοραής» και ένα άλλο «οι
“ιδεολογικές χρεώσεις της Ιστορίας”, όρος του οποίου υπήρξε και εισηγητής». Ο
κ. Κρεμμυδάς λέει ότι ο Φίλιππος Ηλιού υπήρξε «φανατικός οπαδός του
μοντερνισμού με τον επιστημονικό περιεχόμενο του όρου», ενώ έφτανε σε «ίση
απόδοση στη μελέτη του 17ου ή του 20ού αιώνα, κάτι όχι αυτονόητο για όλους
τους ιστορικούς». Ο Φίλιππος Ηλιού «ανήκε σε ένα σπάνιο είδος», καταλήγει ο κ.
Κρεμμυδάς, «στους ιστορικούς ευρέος φάσματος».

Ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος (φωτό), ο Σπύρος Ασδραχάς και ο Φίλιππος Ηλιού ήταν συνιδρυτές και συνδιευθυντές του περιοδικού «Τα Ιστορικά», που πρόσφατα έκλεισε είκοσι χρόνια συνεχούς παρουσίας στην πνευματική μας ζωή

Ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος εκτιμά ότι ένα από τα μεγάλα σημεία προσφοράς του
εκλιπόντος ήταν «η ανάδειξη της μεγάλης προοδευτικής παράδοσης». Επισημαίνει
ότι «ανέδειξε τη συνέχεια και το βάθος της», ότι δηλαδή «η ελληνική διανόηση
είχε προγόνους», ότι «δεν γεννήθηκε χτες». Ιδιαίτερα σημαντικό θεωρεί ο κ.
Παναγιωτόπουλος το γεγονός ότι «διέκρινε μια προοδευτική παράδοση που ήταν
λόγια και όχι προϊόν λαϊκού αυθορμητισμού». Ενώ παράλληλα, σε μια εποχή που η
Αριστερά ήταν συνηθισμένη να δουλεύει συνθηματολογικά, «ο Ηλιού υπήρξε από τα
πρόσωπα που αγωνίστηκαν για επιστημονική ποιότητα, ήθελε δε να μεταβιβάζει ένα
πνεύμα ευθύνης για εργασία άψογη επιστημονικά». «Με τον Φίλιππο Ηλιού έχουμε
μία καινούργια αντίληψη για τον ελληνικό Διαφωτισμό και για τα συλλογικά
φαινόμενα στην ελληνική Ιστορία», λέει ο Σπύρος Ασδραχάς. «Και έχουμε και την
πρώτη προσπάθεια επιστημονικής προσέγγισης του Εμφυλίου Πολέμου».

Αβέβαιη η τύχη των Αρχείων

Ο Φίλιππος Ηλιού – που γνώριζε ότι αντιμετώπιζε το φάσμα του θανάτου –
είχε προλάβει να ετοιμάσει έργο προς έκδοση που θα ενισχύσει πολύ σε όγκο και
αξία το ήδη πολύ σημαντικό δημοσιευμένο. Ένα από τα προς έκδοση έργα του είναι
ο «Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος – H εμπλοκή του KKE» (από το Θεμέλιο), προϊόν
αξιοποίησης των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας.

H δε «Ελληνική βιβλιογραφία του 19ου αιώνα» – έργο τιτάνιο που συλλέγει άπασα
την ελληνική βιβλιογραφία του 19ου, από μονόφυλλα μέχρι μεγάλα βιβλία, και
πρόκειται να εμπλουτιστεί με επεξεργασμένο ανέκδοτο υλικό – θέτει τις βάσεις
μιας πιο έγκυρης ιστορικής μελέτης του αιώνα της Επανάστασης. Φυσικά το ήδη
δημοσιευμένο έργο του για τον Διαφωτισμό και τον Κοραή, αλλά και η επεξεργασία
των Απάντων του Γληνού ή το πρόσφατα αναδημοσιευμένο βιβλίο για τον K. Θ.
Δημαρά με τίτλο «Οι ασέβειες του ιστορικού», επισημαίνονται από όλους τους
ιστορικούς ως ιδιαίτερης αξίας. «Όλα του τα έργα είναι ισοϋψή», λέει
χαρακτηριστικά ο Σπύρος Ασδραχάς και «μόνο με εξωτερικά κριτήρια – όγκου ή
προτιμώμενου θέματος – μπορεί κανείς να τα διαβαθμίσει». Ο κ. Ασδραχάς θα
περίμενε να υπάρξουν οπωσδήποτε δύο Κέντρα Έρευνας που να φέρουν το όνομα του
Φίλιππου Ηλιού. Το ένα θα ήταν ένα Κέντρο Ιστορίας του Ελληνικού Βιβλίου και
το άλλο, βέβαια, τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ).

Πρόκειται για αρχείο – κυρίως, αλλά όχι μόνο – του KKE που πέρασε στα χέρια
του KKE Εσωτερικού. Σήμερα μάλιστα υπάρχει θέμα χρηματοδότησης της έρευνας στα
αρχεία αυτά. Διότι έως τώρα χρηματοδοτούνταν μέσω της κρατικής ενίσχυσης των
κομμάτων. Μέσω δηλαδή του Συνασπισμού και του Ιδρύματος «Νίκος Πουλαντζάς». Το
υλικό των ΑΣΚΙ οδήγησε τα τελευταία χρόνια σε έναν επιστημονικό οργασμό σε
σχέση με τη μελέτη του Εμφυλίου Πολέμου, κάτι που ιδιαίτερα εφέτος οδηγεί σε
σημαντικές εκδόσεις – μία από αυτές είναι ο ειδικός τόμος για την περίοδο
1940-1949 της (συλλογικής) «Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού», την οποία
συντονίζει ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος (Ελληνικά Γράμματα – «ΤΑ ΝΕΑ»).