ZHΣIMΟΣ ΛΟPENTZATΟΣ Έφυγε ο στοχαστής των ελληνικών γραμμάτων

Ακριβοθώρητος ο Ζήσιμος Λορεντζάτος μας άφησε μόνον ελάχιστες – σπάνιες – φωτογραφίες από τα νεανικά του χρόνια. Μία απ’ αυτές είχε δημοσιευθεί στο ημερολόγιο 2000 για τον Γιώργο Σεφέρη τον εκδόσεων «Διάμετρος». Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος (αριστερά) μαζί με τη γυναίκα του, τον Γιώργο Σεφέρη και έναν δάσκαλο από χωριό του Πηλίου

Ο εκλεκτικός δοκιμιογράφος της γενιάς του ’30, ο μελετητής του Καβάφη, του
Καρυωτάκη, του Κάλβου, του Σεφέρη, ο φίλος του Κορνήλιου Καστοριάδη, ο
στυλίστας της γραφής, ο βραβευμένος από την Ακαδημία Αθηνών το 2001 με το
Βραβείο Ουράνη για το σύνολο του έργου του διέθετε τη διάνοια και το πάθος
ενός ανθρώπου τον οποίον έτρεφε η αγάπη του για τη λογοτεχνία και την ποίηση.

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1915 και τα σπουδαστικά του
βήματα τον έφεραν στα έδρανα της Νομικής Σχολής όπου συνάντησε τον μετέπειτα
φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη, για να μετεγγραφεί αργότερα στη Φιλοσοφική.

Στα χρόνια εκείνα των πνευματικών ζυμώσεων και των ιδεολογικών συγκρούσεων
πριν από τον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το πεδίο ήταν πρόσφορο για την πρώιμη
ιδεολογική διαμόρφωση των νεαρών φοιτητών, επιστημόνων και διανοουμένων. Οι
δύο φίλοι φοιτητές στη συνέχεια ακολουθούν διαφορετική πορεία, κρατώντας
διαμετρικά αντίθετη στάση απέναντι στα κοινά. Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος
προσανατολίζεται προς μεταφυσικές θέσεις, μένει ασκητικά προσηλωμένος στην
πνευματική δημιουργία, αποτραβηγμένος στο σπίτι του στην Κηφισιά. Κι αυτό θα
παραμείνει το μοντέλο της ζωής του μέχρι τέλους, στο Θεραπευτήριο Υγεία, όπου
εισήχθη με βαριά αναπνευστικά προβλήματα την περασμένη Δευτέρα.

H ποίηση, η ελληνική σκέψη, η σχέση του αναγνώστη με τη λογοτεχνία ήταν
τα πεδία όπου ανέπτυξε την κριτική, διεισδυτική άποψή του. Στο έργο του «Το
χαμένο κέντρο, 1962» ο Ζήσιμος Λορεντζάτος αναπτύσσει τις σκέψεις του για την
ελληνικότητα κι επισημαίνει: «Την καταδίκη μας την υπογράψαμε από τη στιγμή
που δεχθήκαμε να λάβουμε μέρος στην ευρωπαϊκή συζήτηση αν είμαστε – οι Έλληνες
– απόγονοι των αρχαίων ή όχι! λες και εμείς δεν υπήρχαμε. Και χρειαζότανε να
λυγίσουμε μπροστά στον Φαλμεράιερ και τους άλλους τη μέση μας με χίλιους
τρόπους – πως δεν τη τσακίσαμε είναι θαύμα – για να παρουσιάζουμε, κάθε φορά,
στην Ευρώπη διάφορα καταγέλαστα “επιστημονικά” – δηλαδή πάλι κατά το
διανοητικό πρότυπο εκείνων – πιστοποιητικά σχετικά με τη γέννησή μας ή άλλες
ληξιαρχικές πράξεις χωρίς να καταλαβαίνουμε πως αυτά ήτανε για μας ληξιαρχικές
πράξεις θανάτου). Με αυτό δείξαμε τότε πως είμαστε λόγιοι ή μανδαρίνοι που δεν
είχανε ιδέα ποια πνευματική παράδοση μάς κληροδοτήσανε οι πατεράδες μας».

Ο Λορεντζάτος αγαπάει και μελετάει την ελληνική ποίηση, δημιουργεί
φιλίες με τους ποιητές, γράφει τα δοκίμιά του γύρω από αυτήν. «Γιώργος
Κατσίμπαλης, Γιώργος Σεφέρης, Οδυσσέας Ελύτης, Νίκος Γκάτσος, Δ.I. Αντωνίου,
Αντρέας Καραντώνης. Κάπου εκεί γύρω μαθήτεψα. Με χώριζαν δεκαπέντε χρόνια από
τους μεγαλύτερους της συντροφιάς. Τραβήξαμε διαφορετικούς δρόμους, αλλά είχαμε
κοινές αγάπες», γράφει στο ημερολόγιο 2000 των εκδόσεων Διάμετρος.

Το δίτομο έργο του «Μελέτες» που εκδόθηκε το 1994 από τις εκδόσεις Δόμος
περιλαμβάνει το σύνολο των δοκιμίων που είχε γράψει μέχρι τότε. Το τελευταίο
του πόνημα γύρω από θέματα της ελληνικής ποιητικής είναι οι «Αποσιωπήσεις» που
κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Το ροδακιό, το 2000.

H αγάπη της ποίησης και τα μοιρολόγια

H κριτική του ματιά απέναντι στον ποιητικό λόγο δεν τον αποθάρρυνε από το
να γράψει τους δικούς του στίχους και να δημοσιεύσει την ποιητική συλλογή
«Συλλογή/Πηγές» (Δόμος, 1991). Κι αυτή η μεγάλη του αγάπη δεν τον περιόρισε να
ασχοληθεί μόνο με τους επώνυμους ποιητές της γενιάς του. Κι έτσι το 2000
προλογίζει την έκδοση με μοιρολόγια της Μεσσηνιακής Μάνης της συλλογής Σωκράτη
Κουγέα «Τραγούδια του Κάτω Κόσμου» (εκδ. Το ροδακιό). Και τονίζει: «Τα
μοιρολόγια της Μάνης είναι ένα κελάρι όπου φυλάγονται τα διαμαντικά της
ζωντανής γλώσσας. Δεν μπορώ να μην αναφερθώ μοναχά σε έναν στίχο που με
τύφλωσε με τη φυσική λάμψη του, σαν ένα μονόπετρο ανακατεμένο ανάμεσα στα
υπόλοιπα διαμαντικά. Μια τέτοια εικόνα ή ποιητική σύλληψη δε θα την
αποτολμούσε (και δεν την αποτόλμησε όσο ξέρω) κανένας επώνυμος ποιητής “Σπαθιά
να βρέξεις ουρανέ, μαχαίρια να χιονίσεις”. Μονάχα ο ανώνυμος λαός μπορούσε να
προχωρήσει αυθεντικά ώς εκεί, δίχως να υποψιάζεται την τέχνη του, όπως το
παιδί δεν υποψιάζεται την αθωότητά του».