H γενιά των σύγχρονων Προμηθέων

Περίληψη

Την εποχή που έγινε το πραξικόπημα κατά του Αλιέντε στη Χιλή, ο Ούγο
Αλμένδρος βρισκόταν στη Ρώμη. Εκεί είχε γνωρίσει μια αντικαθεστωτική Τουρκάλα
πανεπιστημιακό, με ένα κοριτσάκι. Αυτό το κοριτσάκι, δικηγόρος σήμερα
ειδικευμένη στα Ανθρώπινα Δικαιώματα, γράφει μια επιστολή στην Τερέσα
Αλμένδρος αποκαλύπτοντάς της ότι έχει μια φωτογραφία του Ούγο από εκείνες τις
ημέρες. Μέσω αυτής, η Τερέσα διαπιστώνει ότι τον Ιούλιο του 1974 ο Ούγο
βρισκόταν στην Ελλάδα. Τελικά, όπως της είπε και η Τουρκάλα, όχι μόνο ο Ούγο,
αλλά ολόκληρη αυτή η γενιά που αγωνίστηκε ενάντια στα ανελεύθερα καθεστώτα,
είτε αυτά ήσαν στη Λατινική Αμερική είτε στην Ευρώπη είτε στην Ανατολή, έβλεπε
τον εαυτό της σαν σύγχρονο Προμηθέα.

Προς: mariatheressa@hotmail.com

Από: aslikibrit@ bilgi.edu.tr

Θέμα: Φωτογραφία του Ναζίμ Χικμέτ

Αγαπητή δεσποινίδα Μαρία Τερέσα Αλμένδρος, (…) Είμαι δικηγόρος, και στο
Πανεπιστήμιο Μπίλγκι της Κωνσταντινούπολης πήρα προσφάτως την ειδικότητά μου
στα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Για δέκα περίπου χρόνια εργάστηκα ως σύμβουλος για
κάποιους μη κυβερνητικούς οργανισμούς (ΜΚΟ) στην Τουρκία, και ξαναγύρισα στο
Πανεπιστήμιο για μεταπτυχιακές σπουδές, μια κι ένιωθα πως η έρευνα στο
αντικείμενό μου θα με βοηθούσε να επιτύχω καλύτερα τους στόχους μου. Επί του
παρόντος εργάζομαι ως βοηθός ερευνήτρια στη Νομική. Το θέμα της εναισίμου
διατριβής μου ήταν το «δικαίωμα ιθαγένειας» και, φυσικά, ο Ναζίμ Χικμέτ ήταν
το σημαντικότερο παράδειγμα στην πραγματεία μου.

(…) Συγκινηθήκαμε με το e-mail σας στο Ίδρυμα Ναζίμ Χικμέτ. H ιστορία σας
για τη φιλόλογό σας, που άκουγε δίσκους με ποιήματα του Ναζίμ διαβασμένα από
τον ίδιο, και ειδικά το ότι μπορούσατε ν’ απαγγείλετε μια αράδα στα τουρκικά,
μας έκαναν να δακρύσουμε. Ο τίτλος του ποιήματος, απ’ όπου είναι παρμένη η
αράδα «μπορείς την ευτυχία ν’ απεικονίσεις Αμπιντίν, μπορείς την Κούβα το
μεσοκαλόκαιρο του ’61 ν’ απεικονίσεις», είναι «Ξανθό τ’ Άχυρου» στ’ αγγλικά.
(…) Τούτο το μακρύ ποίημα είναι σαν νανούρισμα, που ζωντανεύει στη θύμησή
μου τη φωνή της μητέρας μου. Τη θυμάμαι να τ’ απαγγέλλει ολάκερο από μνήμης
όταν ήμασταν εξόριστοι στη Ρώμη, από το 1972 ως το 1974.

Αφού η μητέρα μου κι ο πατέρας μου φυλακίστηκαν το Μάρτη του 1971, αμέσως μετά
το πραξικόπημα, η μητέρα μου αφέθηκε λεύτερη τον Ιούλιο, όμως ο πατέρας μου
καταδικάστηκε σε δεκάχρονη φυλάκιση. Με την αγωνία πως μπορεί να φυλακιζόταν
ξανά οποιαδήποτε στιγμή και τούτη τη φορά να μη στεκόταν τόσο τυχερή όσο την
πρώτη και να μην έβγαινε ζωντανή, η μητέρα μου με πήρε και φύγαμε για τη Ρώμη,
όπου είχε σπουδάσει Ιστορία Τέχνης στο Πανεπιστήμιο.

Δεν ήμουν καν έξι χρόνων τότε, και δεν θυμάμαι καθαρά τα πάντα, όμως θυμάμαι
πως υπήρχε μια μεγάλη κοινότητα εξόριστων, κυρίως από την Ελλάδα και την
Τουρκία, μια και οι δύο χώρες τότε είχανε χούντα. Όποτε βρίσκονταν, πίνοντας
ούζο και ρακή, απάγγελναν τα ποιήματα του Καβάφη και του Ναζίμ, που τους
κατάτρυχε και τους δυο η «όψη της πόλης τους». Αν και νοσταλγική θύμηση για
μένα τώρα, μισούσα εκείνες τις νύχτες, όταν η μητέρα μου μού φαινόταν ξένη,
κάπνιζε σαν τσιμινιέρα, γελούσε κι έκλαιγε και χόρευε σαν τρελή.

(…) Δεν θυμάμαι την πρώτη φορά που βρέθηκε ο πατέρας σου στην ομάδα. Τον
θυμάμαι όμως αχνά μια φορά που τραγουδούσαν όλοι «Venceremos, venceremos»,
όταν τέλειωσε το ποίημα. Τραγουδούσαν και χόρευαν μέχρι που ο σαματάς ήταν
πολύς ακόμα και για τους Ιταλούς γείτονές μας. (…) Ύστερα, φυσικά, θυμάμαι
τη νύχτα της 11ης του Σεπτέμβρη. Όχι, όχι την πρόσφατη, όχι τους Δίδυμους
Πύργους της Νέας Υόρκης, όχι την 11η Σεπτέμβρη 2001, αλλά νωρίτερα, εκείνη του
1973. Θυμάμαι πολύ καλά εκείνη τη νύχτα, γιατί όλη η ομάδα των εξόριστων στην
Ιταλία, ανάμεσά τους κι εγώ κι η μητέρα μου φυσικά, πήγαμε στη συναυλία των
Ίντι Ιλιμάνι. Όταν το συλλογιέμαι, δεν μπορώ να θυμηθώ τη μητέρα μου πιο
όμορφη απ’ όσο ήταν εκείνο το βράδυ. Τι τύχη, να ‘χω ακόμα την εικόνα της όπως
ήταν τότε…

(…) Δεν θυμάμαι τώρα πώς και πότε έφτασε στην Ιταλία το μαντάτο για τη
χούντα του Πινοσέτ. Το αν η μητέρα μου κι οι φίλοι της το ‘μαθαν στη συναυλία
ή πρωτύτερα, μου διαφεύγει ολότελα. Όμως είμαι σίγουρη πως συνέβη εκείνη
ακριβώς τη μέρα, την ίδια που έγινε η συναυλία.

(…) Λοιπόν, αγαπητή Τερέσα, τούτη ήταν η νύχτα που η μητέρα μου κι εγώ, κι ο
πατέρας σου… βρεθήκαμε όλοι στην ίδια φωτογραφία. Οι τρεις μας μόνο, κανένας
άλλος. Ένιωσα σχεδόν ένοχη που ήμουν στην ίδια φωτογραφία με τον πατέρα σου,
όταν διάβασα το e-mail σου, μια και λες πως δεν τον έχεις αντικρύσει ποτέ. Γι’
αυτό, λοιπόν, ήμουν εγώ, από το Ίδρυμα Ναζίμ Χικμέτ, που κατέληξα να σου γράψω
τούτο το γράμμα.

Πώς ξέρω ότι είναι ο πατέρας σου; Γιατί, αν κι είναι μεγαλύτερος, φυσικά,
είναι τόσο όμορφος, στα τριάντα τρία του, όσο ήταν το μεσοκαλόκαιρο του 1961
στην Κούβα, πλάι στον Ναζίμ Χικμέτ, στη φωτογραφία που έστειλες με e-mail στο
Ίδρυμα (…).

Επίτρεψέ μου όμως να γυρίσω στη νύχτα της συναυλίας στην Ιταλία, για να σου πω
πώς έμαθα για κείνη τη φωτογραφία από το 1973, κοντά δυο δεκαετίες αφού
τραβήχτηκε. Μείναμε στην Ιταλία έναν ολόκληρο χρόνο μετά τη συναυλία. Λίγα
πράγματα θυμάμαι από κείνη τη χρονιά, πέρα από την αλλαγή της μητέρας μου.
Άλλωστε κι εκείνος ο Ιούλης του 1974 ήταν ένας αντιφατικός μήνας για όλους
μας. H αλλαγή της μητέρας μου υπήρξε ακατανόητη τότε για μένα, όπως θα
συνέχιζε να είναι και τις δυο επόμενες δεκαετίες. Δεν την κατάλαβα παρά
σταδιακά, και μονάχα μετά το θάνατό της. Κι ούτε καν μετά το θάνατό της, αλλά
αφού πέθανε κι ο πατέρας μου. Όμως θα επανέλθω σ’ αυτό αφού μιλήσω για την
αντιφατικότητα που χαρακτήρισε τον Ιούλη του 1974.

Ήμουν ήδη εφτά χρόνων τότε, στη δευτέρα, κι ήξερα να διαβάζω και να γράφω.
Έτσι θυμάμαι αρκετά καθαρά τα συμβάντα εκείνου του μήνα, αν και με ανάμεικτα
συναισθήματα. Θυμάμαι πως είχα βαρεθεί κι αηδιάσει ν’ ακούω τη λέξη Κύπρος
εκείνο το μήνα. Βρισκόταν στους τίτλους και των τουρκικών και των ελληνικών
εφημερίδων, που διάβαζαν η μητέρα μου και οι Έλληνες φίλοι της, πάντα
οργισμένοι με τις εφημερίδες και κάποιες φορές ο ένας με τον άλλον. Το
μισούσα, όταν άρχιζαν να λογομαχούν, όλο και πιο δυνατά, όλο και πιο πολύ,
όταν έφευγε ξάφνου κάποιος βροντώντας την πόρτα, όμως το μισούσα κι όταν δεν
καβγάδιζαν, αλλ’ άρχιζαν να χορεύουν και να τραγουδούν. Για τον έναν ή τον
άλλο λόγο, οι δικτατορίες και στην Ελλάδα και στην Τουρκία είχαν πέσει. Όμως
κανένας από τους φίλους της μητέρας μου, ούτε οι Τούρκοι ούτε οι Έλληνες,
έδειχναν ευτυχισμένοι.

Είχε δοθεί γενική αμνηστία στην Τουρκία, κι ο πατέρας μου είχε αποφυλακιστεί
δίχως να εκτίσει τα δέκα χρόνια της ποινής του, όμως ούτε αυτό έκανε τη μητέρα
μου ευτυχισμένη. Θυμάμαι τον πατέρα μου να της λέει πως φαινόταν διαφορετική
και τη μητέρα μου να αποκρίνεται πως κι εκείνος φαινόταν διαφορετικός. Από
‘κεί και πέρα έζησαν ξεκομμένοι ο ένας από τον άλλον, αν και μοιράζονταν ακόμα
τα ιδανικά τους, το σπίτι τους κι εμένα. Μη θαρρείς πως είναι τυχαία η σειρά
που ανέφερα ό,τι είχαν κοινό. Ήταν ακριβώς αυτή: τα ιδανικά τους, το σπίτι
τους, εγώ.

Το 1980, μετά τη δικτατορία της 12ης Σεπτεμβρίου στην Τουρκία, συνελήφθησαν
και οι δύο ξανά, μια και ήταν και οι δύο ανάμεσα στους ιδρυτές της Επιτροπής
Ειρήνης στην Τουρκία, κι από ‘κεί κι έπειτα, για τέσσερα χρόνια, μοιράζονταν
μονάχα τα ιδανικά τους, μια και άδειασαν το διαμέρισμά μας κι εγώ πήγα να
ξαναζήσω με τη γιαγιά μου. Έτσι πέρασα την εφηβεία μου μ’ επισκέψεις στη
φυλακή και με τις συγκαταβατικές ματιές των φίλων μου, που θαρρούσαν πως ο
πατέρας και η μητέρα μου ήταν τρομοκράτες. Τι πικρή ειρωνεία! Να σε θεωρούν
τρομοκράτη, γιατί ίδρυσες την Επιτροπή Ειρήνης!

Και τώρα επίτρεψέ μου να επανέλθω στο πώς βρήκα τη φωτογραφία του πατέρα σου.
(…) Όταν βγήκαν από τη φυλακή, οι γονείς μου ήρθαν να ζήσουν στο σπίτι της
γιαγιάς μου. (…) Αυτή ήταν δύσκολη, πολύ δύσκολη περίοδος. Εξαρτιόμασταν
όλοι από τη σύνταξη της γιαγιάς μου, αν και οι δύο γονείς μου έκαναν ό,τι
μπορούσαν για να βγάλουν μερικά λεφτά ως μεταφραστές. (…) H μητέρα μου ήταν
παράξενα απόμακρη. (…) Λίγο μετά, μας είπαν πως είχε καρκίνο. Όλα τούτα το
1987, τη χρονιά που μπήκα στη Νομική. Όταν έμαθε η μητέρα μου πως δεν της
έμενε πολύς καιρός, θέλησε να μου μιλήσει ιδιαιτέρως.

Τότε λοιπόν, αγαπητή μου Τερέσα, μου έδωσε τον μεγάλο κίτρινο φάκελο. (…) M’
έβαλε να της υποσχεθώ πως δεν θα τον άνοιγα, όχι μόνο μέχρι τον δικό της
θάνατο αλλά και του πατέρα μου. (…) Δεν ήταν παρά τότε που βρήκα το κουράγιο
να τον ανοίξω και να συλλογιστώ τα ιδανικά μιας ολάκερης γενιάς, που με τόση
αφέλεια θεωρούσε τον εαυτό της σύγχρονο Προμηθέα. Αυτό φαίνεται ολοφάνερα στα
λιγοστά γράμματα που είχε στείλει ο πατέρας σου στη μητέρα μου…(…) Το
στερνό του γράμμα είναι από το 1974, όταν λέει πως βρίσκεται στην Ελλάδα. Πως
η χούντα έχει πέσει, η Ελλάδα είναι λεύτερη, και πως τη σκέφτεται.

(…) Περιμένω με ανυπομονησία νέα σου,

Ασλί Κιμπρίτ

LINKS

Οι αναγνώστες που θέλουν να διαβάσουν ολόκληρα τα κεφάλαια του μυθιστορήματος,
μπορούν να απευθυνθούν στις διευθύνσεις www.cultural-olympiad.gr και www.globalnovel.com