AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Στην Mακρόνησο ο κόσμος πέθαινε κάθε μέρα

Παράλιος Πόντος. Περιφέρεια Τραπεζούντας.

«Το κεφάλι μου ξυρισμένο, ένα αντρικό εσώβρακο μού είχανε φορέσει…»

(Μαρτυρία Παναγιώτας Χαλδαιοπούλου)

Ελληνικό στρατιωτικό τμήμα διαβαίνει τον Σαγγάριο, τον Αύγουστο του 1921. Ένα χρόνο μετά θα συνέβαινε η καταστροφή… («Από την εποποία στην καταστροφή»)

…Όσο ήταν οι Ρώσοι στην Τραπεζούντα καλά είμαστε. Σαν φύγανε όμως, οι
Τούρκοι κατέβαιναν από το Μποζ τεπέ και κλέβανε και σκότωναν. Ήρθαν και στο
μαγαζί τού αντρός μου – είχε ξενοδοχείο και ταβέρνα. Δώσανε ένα δυνατό χτύπημα
στην πόρτα. Εμείς πολύ φοβηθήκαμε. Ξημέρωνε, που σηκωθήκαμε να φύγομε για τη
Ρωσία. Πολύς κόσμος έφυγε τότε για ‘κει.

Στα χωριά της Τραπεζούντας τα πράγματα ήταν πολύ χειρότερα από μας. Ο πεθερός
μου, που καθόταν στη Σαμάρουζα, μόλις πρόλαβε να φορτώσει μερικά γομάρια με
φουντούκια και να κατέβει στην πόλη. T’ άλλα τα φουντούκια – κι είχε πολλά
στρέμματα με φουντουκιές – τα πήραν οι Τούρκοι με το έτσι θέλω.

Στο Σοχούμ [που πήγαμε] καθήσαμε δεκαπέντε μήνες. Πριν φύγουμε, άφησε ο άντρας
μου το μαγαζί σ’ έναν Τούρκο. Ύστερα που γυρίσαμε, ο Τούρκος δεν αναγνώριζε
τον άντρα μου. Αναγκάστηκε κι εκείνος ν’ ανοίξει άλλο μαγαζί. Έφτιαχνε ούζο
κρυφά και το πουλούσε. Τον κυνήγησαν όμως οι Τούρκοι κι απ’ αυτή τη δουλειά.
Στο τέλος έπαθε συγκοπή και πέθανε.

Από την Τραπεζούντα έφυγα στα 1922, πριν από τη Σαρακοστή, τότε που πήρε φωτιά
η πόλη. Οι Τούρκοι μάς σπρώχνανε να φύγουμε. Μας βαρούσαν. Μας βάλανε σε
βάρκες για να μας πάνε στο βαπόρι. Τότε που μπήκαμε στις βάρκες βλέπαμε τη
φωτιά. Στο βαπόρι όλοι δωρεάν ταξίδευαν. Όποιος είχε να πληρώσει αλλιώς
ερχόνταν. Ο κόσμος αρρώστησε. Τότε πέθανε και το παιδί μου. Ήταν μωρό και δεν
άντεξε. Ήρθαν οι δικοί μας, το άρπαξαν και χωρίς καμιάν ευχή, το ρίξανε στη
θάλασσα. Ένας Τούρκος του καραβιού με λυπήθηκε που φώναζα κι έκλαιγα και με
ρώτησε, γιατί οι δικοί μας το κάνανε αυτό και δεν άφησαν πρώτα να γίνουν τα
έθιμά μας. Εγώ τι να του πω!

Το βαπόρι σταμάτησε στα Καβάκια. Βγάλανε τον κόσμο και τους έβαλαν σε
αντίσκηνα. Όσοι είμαστε άρρωστοι μάς φέρανε στην Πόλη και μας βάλανε σε
νοσοκομείο. Είκοσι δύο μέρες κάθησα άρρωστη εκεί μέσα. Απάνω που βγήκα, ήρθανε
και τα παιδιά μου από τα Καβάκια. Ήταν στο βαπόρι και με είδανε νάρχομαι στην
παραλία. Με πέρασαν για τρελλή. Το κεφάλι μου ξυρισμένο, ένα αντρικό εσώβρακο
μου είχανε φορέσει στο νοσοκομείο κι από πάνω ένα παλιό ρούχο. Σαν τρελλή
ήμουνα…

Ένας Τούρκος που με είδε στην Πόλη με λυπήθηκε. Ήθελε να υιοθετήσει κανένα από
τα παιδιά μου. Εγώ όμως του είπα πως την πίστη μου ν’ αλλάξω δεν το ήθελα.

Από την Πόλη που φύγαμε μας βγάλανε στη Μακρόνησο. Άλλη καραντίνα! Ο κόσμος
κάθε μέρα πέθαινε. Ο πατέρας μου κι η μάνα μου πέθαναν εκεί. Σε μια κουβέρτα
τους βάλανε και τους ρίξανε στη θάλασσα.

Χειμώνα φύγαμε από την Τραπεζούντα, Πάσχα φτάσαμε στην Ελλάδα. Πάσχα βγήκαμε
στη Θεσσαλονίκη και μας πήγανε στην Καλαμαριά. Εκεί είχε κάτι ποντιακά
σωματεία που μας βοήθησαν. Από την Καλαμαριά έφυγα στα 1928 και ήρθα στην
Αθήνα.