Διαστάσεις H επιστροφή του φασισμού

Φασίστες οι τρομοκράτες του Ισλάμ. Φασίστας ο Μπους. Φασίστας – αλλά
«καλοήθης» – ο Μουσολίνι. Φασίστας και ο γονιός που δέρνει το παιδί του. H
λέξη γνωρίζει τελευταία τόση άνθηση, ώστε έχει χάσει το νόημά της.

Ντιέγκο Ριβέρα: «Μουσολίνι» (1933)

Λίγα χρόνια μετά το τέλος του B’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Τζωρτζ Όργουελ έγραψε
ότι η λέξη «φασισμός» είναι πλέον κενή περιεχομένου και χρησιμοποιείται μόνο
όταν περιγράφει κάτι ανεπιθύμητο. Ο πόλεμος στο Βιετνάμ την επανέφερε όμως στο
προσκήνιο, κυρίως για να χαρακτηρίσει τη συμπεριφορά των αστυνομικών όταν
διέλυαν τις αντιπολεμικές διαδηλώσεις. Με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ο
φασισμός έχασε τον ιστορικό του αντίπαλο, τον κομμουνισμό, άρα και λόγο
ύπαρξης. Ύστερα ήλθε η 11η Σεπτεμβρίου και ο όρος επέστρεψε θριαμβευτικά για
να περιγράψει και τα δύο στρατόπεδα: ισλαμοφασίστας ο Μπιν Λάντεν που σκοτώνει
αθώους, φασίστας ο Αμερικανός υπουργός Δικαιοσύνης που περιορίζει τις
ανθρώπινες ελευθερίες.

H χρήση της μαγικής αυτής λέξης γενικεύτηκε τόσο πολύ, ώστε κατέστη αναγκαίος
ένας ακριβής ορισμός της. Δοκίμασαν πολλοί. Ο πιο επιτυχής ίσως ανήκει στον
Ιταλό καθηγητή Εμίλιο Τζεντίλε: «Πρόκειται για ένα μαζικό κίνημα, το οποίο
συστρατεύει διάφορες τάξεις αλλά απαρτίζεται κυρίως από τις μεσαίες τάξεις,
θεωρεί ως αποστολή του την εθνική αναγέννηση, βρίσκεται σε κατάσταση πολέμου
με τους αντιπάλους του και επιδιώκει ένα μονοπώλιο εξουσίας χρησιμοποιώντας
τρόμο, κοινοβουλευτικές τακτικές και συμβιβασμούς προκειμένου να δημιουργήσει
ένα νέο καθεστώς, καταστρέφοντας τη δημοκρατία». Όπως επισημαίνει ο Αλεξάντερ
Στίλε στους Νιου Γιορκ Τάιμς, το κόμμα του Μπάαθ, τόσο στο Ιράκ όσο και
στη Συρία, εκπληρώνει ορισμένες από τις προϋποθέσεις αυτού του ορισμού,
απομακρύνεται όμως από αυτόν σε ό,τι αφορά ένα βασικό στοιχείο: δεν μπορεί να
υπάρξει φασισμός πριν από τη δημοκρατία ούτε έξω από κοινωνίες που οι πολίτες
τους είναι ενεργά αναμεμειγμένοι στην πολιτική. Ο φασισμός, με άλλα λόγια,
είναι μια ασθένεια των αποτυχημένων δημοκρατιών. Οι δικτάτορες της Μέσης
Ανατολής κυβερνούν με ωμή βία, όχι με τη μαζική κινητοποίηση των υπηκόων τους.

Μπορούμε να χαρακτηρίσουμε φασίστες τον πρόεδρο Μπους και την κυβέρνησή του;
Εδώ οι διαφορές είναι ακόμη πιο κραυγαλέες. Δεν έχουμε ασφαλώς μπροστά μας ένα
μονοκομματικό καθεστώς που επιδιώκει να καταργήσει τις εκλογές και το κράτος
του νόμου. Ο Ρόμπερτ Πάξτον όμως, ο οποίος διδάσκει ιστορία στο Πανεπιστήμιο
Κολούμπια και έχει γράψει ένα βιβλίο με τίτλο «Φασισμός εν Δράσει», βλέπει και
ορισμένες ομοιότητες. Σε περιόδους εθνικού συναγερμού, ξεκινάς με τη
δαιμονοποίηση του εχθρού, που βρίσκεται τόσο έξω όσο και μέσα στη χώρα σου.
Και ύστερα λες πως δεν έχεις την πολυτέλεια να σέβεσαι όλες τις ελευθερίες του
λαού σου, αφού πρέπει να τον σώσεις από τον συναγερμό που προκάλεσε ο εχθρός.
Από το σημείο αυτό μέχρι την εφαρμογή μιας μονομερούς εξωτερικής πολιτικής και
την περιφρόνηση των διεθνών συνθηκών η απόσταση είναι ελάχιστη.