AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή «Tους σκότωναν ενώ κολυμπούσαν για να σωθούν»
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
9 λεπτά
Τούρκοι! Τούρκοι!
Δυτικά παράλια. Περιφέρεια Μαγνησιάς. Τσομπανησιά
(Μαρτυρία Θεόδωρου Λουκίδη – αποσπάσματα)
 |
|
H Τσομπανησιά (τουρκ. Coban Isa), χωριό με 1.800 Έλληνες μόνο κατοίκους, που |
Στην Καταστροφή του 1922 ήμουν στρατιώτης κι έφυγα από τη Σμύρνη. Αλλά, όπως
μου είπαν οι δικοί μου, μέσα σε μια ώρα άδειασε το χωριό. Σκέψου τι βιασύνη
μας βάσταγε· ο γαμπρός μου δεν πήρε ούτε τα παπούτσια των παιδιών του. Άλλοι
φύγαν με τα πόδια, άλλοι με τα ζώα κι άλλοι με τα κάρα.
Είχα τον καιρό να φύγω, μα δε φαντάστηκα την έκταση της Καταστροφής. Δεν
υποπτεύθηκα τι μας περίμενε. Ήμουν σε τεχνικό σώμα, 2α Μοίρα φορητών κλιβάνων
στο Ουσάκ. Και κατεβήκαμε στη Σμύρνη, εγκαίρως. Είχαμε τον καιρό να φύγουμε
για την Ελλάδα, όμως σκεφτόμουν τις αδερφές μου και το γέρο πατέρα μου. Δεν
είχαμε επίγνωση όλοι οι Μικρασιάτες, δεν φανταζόμασταν καν τις μας περίμενε.
Επιπροσθέτως μας έφαγε και η προπαγάνδα. Ήταν Επιτροπές στη Σμύρνη που μας
προτρέπανε να αντιτάξουμε αγώνα στην είσοδο του τουρκικού στρατού. Πολύς
κόσμος μπορούσε να φύγει, και δεν έφυγε. Στη Σμύρνη μείναμε στο σπίτι του
ξυλέμπορου Λουκέλη, που βρίσκονταν στον Άγιο Δημήτριο. Ζει και βασιλεύει.
Γνωρίζουνταν με το γαμπρό μου. Αυτός ήταν Μυτιληνιός και πήγε εκεί.
Ένα απόγευμα ήμασταν όλοι στην ταράτσα και βλέπουμε τη φωτιά. Δεν άπεχε ούτε
ένα χιλιόμετρο από κει που ήμασταν. Από κείνη την ώρα άρχισε το δράμα μας και
τα πολλά βάσανά μας. Θέλαμε δε θέλαμε, βγήκαμε στο ύπαιθρο. Χωρίς να ξέρουμε
πού πηγαίνουμε. Λαός εκατοντάδες χιλιάδες στο δρόμο, αλλόφρονες. Εμείς
χαθήκαμε. Χωριστήκαμε. Αλλού έφυγε η αδερφή μου η παντρεμένη με τον άντρα της
και με τα παιδιά της κι αλλού εμείς.
 |
|
Στρατηγός Νέδερ Κωνσταντίνος. Διοικητής του Στρατού της Μικράς Ασίας κατά την |
Εγώ, που ήξερα τη Σμύρνη, γιατί έμενα εκεί τότε που σπούδαζα στην Ευαγγελική
Σχολή, πήγα τους δικούς μου στο σπίτι μιανής σπιτονοικοκυράς μου, που
βρίσκονταν κοντά στα περιβόλια, στη συνοικία του Χατζηφράγκου. Νόμισα πως η
φωτιά θα ‘ταν τοπική και ότι δεν θα καίγουνταν όλες οι ελληνικές συνοικίες.
Ώσπου να πάμε ως εκεί νυχτωθήκαμε. Ήταν και ο δρόμος πολύς και τα χασομέρια
στο δρόμο πιο πολλά. Άκουγες, όπως πήγαινες: «Τούρκοι, Τούρκοι!». Γύριζες
κάμποσο πίσω. Έπαιρνες πάλι το δρόμο. Και πάλι σε λίγο «Τούρκοι, Τούρκοι!».
Αυτή η δουλειά γίνονταν. Νυχτωθήκαμε στο δρόμο. Εκεί οδυρμοί και κλαθμοί.
Άρπαγαν αγόρια, άρπαγαν κορίτσια. Θα ‘ταν διακόσιες ως τριακόσιες χιλιάδες
άνθρωποι. Δεν μπορώ να τα περιγράψω.
………………………
Ανάμεσα από τις συνοικίες, που καίγονταν ακόμη σε πολλές μεριές, περάσαμε και
βγήκαμε στην παραλία. Εκεί νομίζαμε πως τα ξένα καράβια θα μας προστάτευαν,
έστω κι από μακριά.
Είχε γεμίσει η παραλία. Ήταν πήχτρα. Περιμέναμε τον οίκτο των συμμάχων να μας
γλυτώσουν. Μάζευαν τ’ αγόρια και τα κορίτσια. Για να γλυτώσω έπεσα κάτω κι
απάνω μου κάθισαν οι δυο αδερφές μου και μία φίλη τους Θρεψιάδου. Ήταν αρχές
Σεπτεμβρίου κι έκανε ζέστη αβάσταχτη.
Πολλοί σκοτωθήκαν την ώρα που κολυμπούσαν για να σωθούν. Τους πυροβολούσαν στη
θάλασσα οι Τούρκοι, ή τους χτυπούσαν οι σύμμαχοι με υποκόπανους, με κλωτσιές,
τους περιχούσαν με βραστά νερά σαν κόντευαν να πιαστούν και να σωθούνε.
Την επομένη, η μια αδερφή μου είπε πως θα πάει να βρει την παντρεμένη αδερφή
μας, που είχε τέσσερα μικρά κοριτσάκια και το πιο μικρό ήταν σαράντα μερώ.
Κατάφερε και ξέφυγε και τους βρήκε στο νεκροταφείο. Ο γαμπρός μου έτυχε και
συνάντησε μέσα στη φασαρία εκείνη ένα Φραγκολεβαντίνο που είχε μια ξυλαποθήκη
στην Πούντα. Συμφώνησαν λοιπόν τέσσερες – πέντε οικογένειες να μας βάλει μέσα
και να σηκώσει αμερικανική σημαία που προστατεύουνταν. Για να γλυτώσουμε,
δώσαμε η κάθε οικογένεια 500 παγκανότες για να μπούμε. Τι θα τρώγαμε; Όσο και
να μην είχαμε όρεξη, κάτι έπρεπε να φάμε, για να αντέχουμε. Είχαμε και
παιδάκια μικρά, τα ανηψάκια μου. Έπεσε ο κλήρος σ’ εμένα που ήξερα τα
τούρκικα. Να πάω στην τούρκικη συνοικία να βρω να αγοράσω κάτι. Μου φόρεσαν
ένα κόκκινο φέσι κι έφυγα.
Όπως πήγαινα να βρω μαγαζί, με γνώρισε ένας Τούρκος και με πρόδωσε στους
χωροφύλακες. Το τι τράβηξα ούτε λέγεται ούτε γράφεται.
……………
Ο Τούρκος γλύτωσε τον Έλληνα
Όσο γι’ αυτούς που έστελναν στα ενδότερα της Ανατολής πέρασαν μεγάλες
δοκιμασίες. Καθώς τους περνούσαν από τούρκικα χωριά οι Τούρκοι δίναν λεφτά για
να αγοράσουν ένα αιχμάλωτο μόνο και μόνο για να τον σκοτώσουν και να
εκδικηθούνε.
Μεταξύ των πολλών που πήραν με τον τρόπο αυτό, έναν τον πήγε ο αφέντης του στο
χωράφι. Εκεί φύτρωνε μια γκορτζιά. Έδεσε ένα σκοινί κι ετοιμαζόταν να τον
κρεμάσει. Μαζεύτηκαν κι άλλοι χωριανοί για να ευχαριστηθούνε με το θέαμα. Την
ώρα που ετοίμαζε τη θελιά, πήγε κι ένας γείτονας και του λέει:
– Να σου δώσω είκοσι παγκανότες μου τον δίνεις; Να τον κρεμάσω εγώ στην αυλή
μου, να κάνουν οι δικοί μου «σεΐρι»*.
– Βιρίριμ**.
Έτσι τον πήρε ο άλλος για να τον κρεμάσει. Δεν το έκανε όμως· μόνο τον πήγε
στο κτήμα του, που άπεχε τέσσερα χιλιόμετρα και του λέει: Τώρα γλύτωσες. Είδα
καλό από τους Χριστιανούς και θα το ανταποδώσω. Θα σε προστατέψω».
Του ‘δωσε ένα τσαπιστηράκι για να δικαιολογεί την παρουσία του. Και του ‘πε:
«Αν σε ρωτήσει κανείς, να πεις ότι σκάβεις». Τελικά τόσο τον αγάπησε που ήθελε
να τον κάνει γαμπρό του. Ήταν παραμονές της Ανταλλαγής. Ο Χριστιανός δεν
δέχτηκε. «Όχι» του είπε, «η μάνα μου δεν έχει άλλο παιδί. Κι αν μάθει πως
έγινα δικός σας, θα πεθάνει από τη λύπη της». Ο Τούρκος δεν παραπονέθηκε. Μόνο
σαν ήρθε η ώρα να φύγουν οι αιχμάλωτοι, τον ανέβασε στο άλογο και πήγε και τον παράδωσε.
* Θέαμα, χάζι
** Στον δίνω.
«Τούρκοι κι Οβραίοι μας γιουχαΐζανε»
 |
|
Πάνω: Ο επίλαρχος Μαρκόπουλος που έπεσε επικεφαλής της επιλαρχίας του κατά |
Όσους μάζευαν, μας βάζαν σ’ ένα κτήριο. Εκεί μας γδύναν κι όλο μας γύρευαν
«τσικάρ*!». Και καλά βγάλε. Μα τι να βγάλω αφού ήμουν μισόγυμνος; Το ίδιο
κάναν σ’ όποιο Χριστιανό βρίσκαν και του φώναζαν: «Τσικάρ! Τσικάρ! Τσικάρ!».
Μου πήραν το σακάκι, το γιλέκι. Πρόφταξα μοναχά και έσκισα τα παπούτσια μου
και δεν τους χτύπαγαν στο μάτι. Έτσι τα γλύτωσα. Από κει μας πήραν οι
χωροφύλακες και μας πήγαιναν. Σάμπως ξέραμε πού πάμε; Στο μεταξύ Τούρκοι κι
Οβραίοι μας γιουχαΐζανε. Μας πετούσανε λεμονόφλουδες, σπασμένα μπουκάλια και
μας ξεφώνιζαν. «Κωνσταντίνος ε; Βενιζέλος ε; Κωνσταντίνος ε; Βενιζέλος ε;».
Φτάξαμε στο διοικητήριο· εκεί ήταν το μεγαλύτερο δράμα. Μας βάλαν στο μέρος
της παραλίας, όπου στέκαν κάτι παράγκες και βλέπομε από τις χαραμάδες ίσαμε
εκατό παπάδες σκοτωμένους, με τα ράσα τους στίβες και βρώμαγαν.
Από το μέρος αυτό γίνονταν οι αποστολές, στα ενδότερα της M. Ασίας. Στέλναν
κοπάδια, κοπάδια. Εκεί συνάντησα και δυο αδέρφια πατριώτες, τον Ιωάννη και το
Σοφοκλή Ευαγγελόπουλο. Καλοί νοικοκυραίοι του τόπου μας. Παρακαλούσα τον ένα
να τον πάρω μαζί μου. Επειδή είχε το χέρι του τραυματισμένο φοβούνταν μήπως
ανακαλυφθεί πως ήταν στρατιώτης μάχιμος. Κι έτσι δεν δέχτηκε. Αργότερα έμαθα
πως τους σκότωσαν και τους δυο στο Μπουνάρμπασι. Μέσα στο τσούρμο διέκρινα ένα
φαντάρο, Γρηγοριάδη Σάββα. Έζησε την αιχμαλωσία, έφταξε εδώ και προ τριών
μηνών πέθανε, στα Νταμάρια. Όσοι ήταν στρατιώτες τους μάζευαν χωριστά. Τους
περίμενε καλύτερη τύχη. Θέλαν να τους ανταλλάξουν με Τούρκους.
Όσους μπορούσα φώναζα και γράφονταν, γιατί γίνονταν κατάλογοι. Περάσαμε κάπως
καλύτερα. Μας διατήρησαν εν τη ζωή. Μεταξύ αυτών ήταν κι ένας Πάνος Καλυβίτης,
υπάλληλος των TTT. Ζει και βασιλεύει. Σαν μαζευτήκαμε καμιά δεκαριά, μας
παρέδωσαν στο σύνταγμα των στρατιωτικών αιχμαλώτων. Επικεφαλής είχαμε ένα
ελληνομαθή ταγματάρχη Χαμντί Εφέντη.
Από κει και πέρα κάναμε όλο αγγαρείες. Άλλοι πήγαιναν για ξύλα. Άλλους τους
στέλναν να πηγαίνουν χώμα στα βουνά για να τα κάνουν περιβόλια, με τα ζεμπίλια
στον ώμο. Πολλοί δεν μπορούσαν. Πέθαιναν και από την εξάντληση, στο δρόμο.
Πάντως αυτός ήταν ο σκοπός τους να μας εξοντώσουν.
Τελικά μια νυχτιά, θα ‘ταν σωστά μεσάνυχτα, βάρεσε εγερτήριο. Μας δέρναν με το
κουρμπάτσι όπου βρίσκαν για να μας ξυπνήσουν. Ζητούσαν να πάρουν από μας όσοι
ήταν αρτοποιοί. Εγώ είχα κάνει στη δεύτερη μοίρα αρτοποιών. Σκέφτηκα να
δηλώσω. Τόλμησα και γράφτηκα. Έγραψα κι άλλους τριάντα συναιχμαλώτους.
Από κει μας πήραν και μας πήγαν στον Άγιο Κωνσταντίνο της Σμύρνης. Το μέρος
αυτό είχε γλυτώσει από τη φωτιά. Μας παράδωσαν σ’ ένα αξιωματικό, που ήταν
άριστος άνθρωπος. Όχι μόνο δεν έμοιαζε με Τούρκο, μα ήταν πιο καλός από καλό
Χριστιανό. Μας έβαλε στη γραμμή και μας έβγαλε λογύδριο. Μας είπε πάνω – κάτω
πως λυπάται που μιλά με στρατιωτικούς αιχμαλώτους γιατί η αιχμαλωσία δεν είναι
καλό πράμα, πως ήταν κάποτε στη Λάρισα κι έμεινε κατενθουσιασμένος από τη
συμπεριφορά των Ελλήνων, και πως ήθελε στο πρόσωπο το δικό μας να βγάλει την
υποχρέωση που αισθανόταν προς τους Έλληνες. Μας είπε ακόμη να μη φοβούμαστε
κανένα και ότι κάτω από τη σκέπη του θα περνούσαμε καλά, ώσπου να γίνει η
Ανταλλαγή να πάμε στους δικούς μας.
Αυτό μας έδωσε μεγάλο κουράγιο να καθίσομε εκεί. Μας μεταφέραν σε μια
οργανωμένη υπηρεσία, 1η Μοίρα φορητών κλιβάνων. Όλα γίνονταν με ντεκοβίλ·
τραινάκια ήταν, με χέρια. Τα είχαν εγκαταλείψει οι Έλληνες. Εκεί μείναμε μέχρι
το Φεβρουάριο και περάσαμε σχετικώς καλά. Και οι Τούρκοι, ακόμα, κάτω από το
μαστίγιο του αξιωματικού δε μας πείραζαν.
…………………..
Σαν μπήκα εγώ στο καράβι για να ‘ρθω εδώ το ημερολόγιο έδειχνε 6 Απριλίου
1923. Έφυγα με το δεύτερο καράβι. Ήταν Μεγάλη Βδομάδα. Αράξαμε στο Μεσολόγγι.
Σαν το ‘μαθαν οι αδερφές μου, τρελάθηκαν.
H αστοργία του Κράτους θα μου μείνει αλησμόνητη. Δεν μας δώσαν ούτε ένα τάληρο
και δεν είχαμε πού την κεφαλή κλίναι.
Μάθαμε πως στα μπάνια του N. Φαλήρου μένουν πρόσφυγες. Γι’ αυτό πήγαμε ως
εκεί. Από κει έμαθα πού ήταν ο πατέρας μου και οι δικοί μου. Είχα δε τέτοια
χάλια που μια άγνωστη γυναίκα μου ‘δωσε ένα τάληρο. Αυτό ακόμα με αναστατώνει,
ακόμα δεν μπορώ να το ξεχάσω. Παπούτσια δεν στέκαν στα πόδια μου. Είχαν όλα
φαγωθεί και μέναν μόνο οι πάτοι…
* Λέξη τούρκικη, σημαίνει βγάλτε, αφήστε, παραδώστε.
Google news
