AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή «Άμα είδαμε τους Έλληνες, νομίσαμε πια ότι είδαμε το Θεό»

Δυτικά παράλια, Μαινεμένη

H Μαινεμένη ή Μαιλεμένη (τουρκ. Menemen), πόλη με 12.500 κατοίκους (προ
του 1922), από τους οποίους 5.300 ήταν Έλληνες, οι υπόλοιποι Τούρκοι και πολύ
λίγοι Αρμένιοι και Εβραίοι, ήταν έδρα Καζά αλλά και οικονομικό κέντρο των γύρω
χωριών. Βρίσκεται στον κάμπο που σχηματίζουν οι εκβολές του Έρμου ποταμού και
πάνω στη σιδηροδρομική γραμμή Σμύρνης – Μαγνησίας. Απέχει 22 χλμ. B – ΒΔ της
Σμύρνης, 30 A της Φώκαιας και 32 Δ της Μαγνησίας τής «προς Σιπύλω».
Εκκλησιαστικά η Μαινεμένη υπαγόταν στη Μητρόπολη Εφέσου. H Helene Ahrweiler
(L’ Histoire et la geographie de la region de Smyrne, σ. 65) θεωρεί ότι η
σημερινή Μαινεμένη θα μπορούσε να ταυτιστεί με τη βυζαντινή πόλη Μόνοικος που
ιδρύθηκε την εποχή της Αυτοκρατορίας της Νικαίας.

Όταν συνήλθα, μου ‘λειπε το παιδί κι έκλαιγα

(Μαρτυρία ΑγλαΪας Κόντου – αποσπάσματα)

Άμα είδαμε τους Έλληνες, νομίσαμε πια ότι είδαμε το Θεό. Κάναμε καμάρες και
βάζαμε τις φωτογραφίες του βασιλιά και του Βενιζέλου, για να περάσει ο
στρατός. Λέγαμε πως θα μείνουν για πάντα εκεί και δε λογαριάζαμε κανένα. Τα
έβλεπαν αυτά οι Τούρκοι και μας έλεγαν:

– Γιατί, βρε Έλληνες; Έχετε κανένα παράπονο; Καλά δεν περνάτε; Δικό μας το
βασίλειο και δικιά σας η μαχαίρα.

Αυτά κάναμε και τους δυσαρεστήσαμε. Πήγαιναν οι αξιωματικοί και γλεντάγανε με
τις Τουρκαλίτσες στην Πέργαμο. Αλόγατα της Μαιλεμένης κουβαλάγανε τρόφιμα για
το στρατό και μετά γυρίζανε φορτωμένα χαλιά κι άλλα πράματα από τουρκόσπιτα.

Όταν κατέβαινε ο Κεμάλ με το στρατό, ο κόσμος ο περισσότερος έλειπε από τη
Μαιλεμένη. Ήτανε έξω στα χτήματα. Έστειλε το διοικητήριο ανθρώπους και μας
ειδοποιήσανε. Μας είπανε:

– Μαζευτείτε στην πόλη γιατί δεν μπορούμε να φυλάξομε γύρω – τριγύρω το μέρος.

Δημήτριος Χολέβας, παππούς του συγγραφέα. Ένας από τους Μικρασιάτες Έλληνες που στρατεύθηκε εθελοντικά σε ηλικία 18 ετών (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών)

Κατεβήκαμε αμέσως και την άλλη μέρα κιόλας φύγαμε για τη Σμύρνη.

Εμένα με τα παιδιά κι ένα μπάρμπα, που είχαμε στα χτήματα, μας έβαλε ο άντρας
μου στο τραίνο κι εκείνος έμεινε για να φυλάξει άμυνα, να μη κάψουν τη
Μαιλεμένη. Όλα τα παλικάρια του χωριού μείνανε, δε φύγανε. Τη φυλάξανε και δεν
κάηκε.

Νομίζαμε πως θα ξαναγυρίσομε. Όποιος μπόραε έπαιρνε και τα πράματά του. Εμείς
πεντακόσια πρόβατα που είχαμε τα στείλαμε στο Κορδελιό. Μεταφέραμε με το
τραίνο τα έπιπλά μας και τα μπαούλα με ένα κάρο. Τίποτα απ’ αυτά δεν
ξαναείδαμε.

Σα φτάσαμε στη Σμύρνη, είχαμε μια δικιά μας οικογένεια και πήγαμε ίσα εκεί.
Μείναμε δυο τρεις μέρες. Μετά, πήγα να γυρέψω τον άντρα μου στο Κορδελιό. Κάτι
χωριανοί που συνάντησα μου είπαν πως τον είδαν. Τον βρήκα. Παίρνει εκείνος τα
παιδιά και πάμε σ’ ένα ξενοδοχείο εγγλέζικο, στο «Quai» της Σμύρνης. Εκεί
μείναμε μέχρι που μας έπιασε η φωτιά. Σαν έπιασε η φωτιά, βγήκαμε στο δρόμο να
σωθούμε. Πήγαμε στην προκυμαία. Δεν ήταν όμως πια δικιά μας, ήταν του Κεμάλ.

Ο κόσμος έτρεχε από ‘δώ κι από ‘κεί να γλυτώσει. Άλλοι τράβηξαν για τα Τράσα,
άλλοι για το Γκιός τεπέ. Πολλοί πήγαν στο Μπαλτζόβα, στις παράγκες που άφησε ο
στρατός. Εκεί έγινε θρήνος. Εμείς πήγαμε στο Τεπετζίκι και καθήσαμε τέσσερις
μέρες. Ευτυχώς που βρέθηκε ένας γνωστός μας, ο Μπάρμπα Γιάννης, και μας πήγε
σπίτι του. Μάθαμε πως φεύγανε πλοία. Ήθελα να φύγω μόνη με τα παιδιά, γιατί
έξω οι Τούρκοι μάζευαν τους νέους άντρες, και φοβόμουνα για τον άντρα μου.
Κρατούσα δέκα πεντόλιρα με μιαν αλυσίδα.

– Πάρ’ τα, λέω στον Μπάρμπα Γιάννη, και κοίτα να φυλάξεις τον άντρα μου.

– Να στην κάνω, μου λέει, τη χάρη, μα εδώ δεν έχει ασφάλεια. Θα φύγουμε όλοι.
Πάρε τα πεντόλιρά σου και φύλαξέ τα, γιατί θα σου χρειαστούνε.

Του Σταυρού η χάρη μάς έσωσε. Ήταν 14 Σεπτεμβρίου. Πήραμε λοιπόν από ένα παιδί
ο καθένας στην αγκαλιά του και φύγαμε.

Έξαφνα ήρθε ένας καβαλάρης Τούρκος και σφύριξε. Οι άλλοι Τούρκοι τραβήχτηκαν
στην άκρια και μας έβαλαν μπρος να μας πάνε στην αποβάθρα. Εκεί φυλάγανε
Τούρκοι και καθώς έμπαινε ο κόσμος στα πλοία, μαζεύανε τους νέους.

Σαν μπαρκάρανε οι μπροστινοί μας, γίναμε εμείς φάτσα. Εμένα από το φόβο μην
πάρουν τον άντρα μου, μου ήρθε λιποθυμιά. Ένας Εγγλέζος ναύτης μού αρπάζει το
μωρό από την αγκαλιά, το πετάει και μου δίνει με το παγούρι του να πιω νερό,
για να συνέλθω. Με τη φασαρία, με τη λιποθυμία, δεν ξέρω πώς, γλύτωσε ο άντρας
μου. Ο Θεός βοήθησε. Μεγάλη του η χάρη. Μας πετούνε επάνω στο πλοίο. Σα
συνήλθα λιγάκι είδα πως μου έλειπε το παιδί κι έκλαιγα.

– Γυναίκα μη μιλάς καθόλου, μου λέει ο άντρας μου. Αρκεί που φύγαμε από των
Τούρκων τα χέρια, κι ας πεθάνομε.

Σε λίγο εκεί που καθόμαστε, ήρθε μια γυναίκα και φώναζε πως ένα παιδί κάτω στ’
αμπάρια έχασε τη μάνα του και κλαίει.

Τρέχω και το βρίσκω. Ήταν το δικό μου.

Το καράβι μάς έβγαλε στη Μυτιλήνη. H Μυτιλήνη έκλεισε πόρτες και παράθυρα. Δε
μας δεχτήκανε. Όσοι πήγαν πρώτοι έμειναν στις εκκλησιές. Εμείς μείναμε οκτώ
μέρες κάτω από τα δέντρα. Μετά ήρθε άλλο καράβι και μας πήρε. Μας πήγε στον
Πειραιά. Δε μας δεχτήκανε. Φωνάζανε ότι η Αθήνα έχει πολύ κόσμο. Μας πήγε
συνέχεια στην Πάτρα. Κι εκεί δε μας θέλανε. Τότε οι άντρες βάλανε σανίδες και
κατεβήκανε με το έτσι θέλω.

«Είχα οχτακόσιες μπαγκανότες στον κότσο μου»

Στην Πάτρα, πολλοί πήγανε στα χτήματα και σκάβανε· ο δικός μου δε μπορούσε.
Είχα όμως φέρει λίγα χρήματα μαζί μου και τα βολέψαμε. Μέσα σε μια σένια έβαλα
κάτι ασημένια κουταλάκια. Έριχνα μέσα και τα λερωμένα βρακάκια των παιδιών κι
έτσι δε μου τα πείραξε κανείς. Είχα οχτακόσιες μπαγκανότες στον κότσο μου και
στα ρουχαλάκια των παιδιών ελληνικά χαρτονομίσματα. Στα παπούτσια του παιδιού
που του ερχόντουσαν μεγάλα, είχα χώσει κι εκεί λεφτά. Καθώς όμως περπάταγε το
παιδί, λειώσανε τα χαρτιά. Στην Τράπεζα που τα πήγα, ξεδιαλέξανε όσα ήταν γερά
και μου τα ξαργυρώσανε.

Στην Πάτρα δε μείναμε πολύ. Έφυγε πρώτα ο άντρας μου κι ήρθε στην Αθήνα σ’ ένα
θείο μου και σε λίγο κι εγώ με τους άλλους.