Οι «παγίδες» του νέου εκλογικού νόμου

1. Οι κυβερνητικές προτάσεις για αλλαγή του εκλογικού νόμου, οι οποίες
δημοσιοποιήθηκαν έπειτα από πολύμηνη κυοφορία, έχουν, ανεξάρτητα από το
περιεχόμενό τους, μία ιδιαίτερα θετική όψη: θέτουν προς συζήτηση ένα κρίσιμο
ζήτημα, το οποίο αφορά και εν μέρει καθορίζει την οργάνωση και λειτουργία της
κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Ταυτόχρονα αναγνωρίζουν, έστω και έμμεσα, τα
προβλήματα που έχει προκαλέσει ο σημερινός απόλυτα πλειοψηφικός δικομματισμός,
τον οποίο ευνοεί και προωθεί ο ισχύων εκλογικός νόμος, που καθιερώθηκε το 1990
και εφαρμόστηκε έκτοτε σε τρεις διαδοχικές εκλογές (1993, 1996, 2000). Όμως η
χρονική συγκυρία που επιλέχθηκε για την ανακίνηση του ζητήματος, οι όροι με
τους οποίους προωθείται ο σχετικός διάλογος και κυρίως το ίδιο το περιεχόμενο
των προτάσεων με τις ασάφειες και τις αντιφατικότητες που τις χαρακτηρίζουν,
λειτουργούν μάλλον ανασταλτικά για μια ουσιαστική και εις βάθος συζήτηση.

2. H προσφορότερη χρονική στιγμή για μια εφ’ όλης της ύλης συζήτηση για
τον εκλογικό νόμο ήταν αναμφίβολα η περίοδος που ακολούθησε τις εκλογές του
Απριλίου 2000. H ιδιαίτερη οξύτητα που χαρακτήριζε τις εκλογές αυτές, λόγω της
απόλυτα πλειοψηφικής λειτουργίας του εκλογικού συστήματος και κυρίως η
εντονότατη διαπλοκή κομμάτων και υποψηφίων με οικονομικούς παράγοντες – αφού
το κατά κεφαλήν κόστος της βουλευτικής έδρας ξεπέρασε τα 150.000.000 δρχ. –
είχαν αναδείξει με ενάργεια τις προβληματικές όψεις του ισχύοντος θεσμικού
πλαισίου. Διαπίστωση την οποία επισήμαναν κορυφαίες πολιτικές προσωπικότητες
(Ντ. Μπακογιάννη, Θ. Πάγκαλος, Γ. Παπαντωνίου κ.ά.) προτείνοντας, έστω και με
διαφορετικό σκεπτικό, την υιοθέτηση μιας παραλλαγής του γερμανικού συστήματος.
Την εποχή εκείνη βρισκόταν άλλωστε σε εξέλιξη και η διαδικασία της
συνταγματικής αναθεώρησης, γεγονός που θα επέτρεπε τη συνδιαμόρφωση του
συνταγματικού πλαισίου (άρθρα 51 έως 58 του Συντάγματος) και των βασικών
κατευθύνσεων μιας επιδιωκόμενης εκλογικής μεταρρύθμισης. H συγκυρία αυτή
παρήλθε όμως ανεκμετάλλευτη και έτσι οι αλλαγές που έγιναν, ιδιαίτερα στα
κρίσιμα άρθρα 51 έως 54, είτε δυσχεραίνουν μια ριζική αναμόρφωση του εκλογικού
συστήματος είτε κινδυνεύουν να παραμείνουν εσαεί κενές περιεχομένου (όπως,
π.χ., τα σχετικά με την επιστολική ψήφο).

3. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για την αναγκαιότητα που υπήρχε η
συνταγματική αναθεώρηση να συνδυαστεί με τις επιθυμητές αλλαγές στον εκλογικό
νόμο είναι το ζήτημα του καθορισμού των εκλογικών περιφερειών. Οι πρόσφατες
κυβερνητικές ανακοινώσεις – σύμφωνα με μια από τις πολλές και διαφορετικές
ερμηνείες που επιδέχονται – προβλέπουν την καθιέρωση εκλογικών περιφερειών σε
δύο σαφώς διακριτά επίπεδα (νομός και διοικητική περιφέρεια) και προτείνουν η
εκλογή των αντίστοιχων βουλευτών να γίνεται με τελείως διαφορετικό τρόπο
(αναλογική, σταυρός και οριζόντια ψηφοφορία για τον νομό / λίστα και
προκαθορισμένη κατανομή μεταξύ μόνο των δύο πρώτων κομμάτων για τη διοικητική
περιφέρεια). Το ζήτημα της καθιέρωσης δύο διαφορετικού τύπου εκλογικών
περιφερειών δεν τίθεται σήμερα για πρωτη φορά. Κατά τη συζήτηση της
συνταγματικής αναθεώρησης ο εισηγητής της πλειοψηφίας (Ευ. Βενιζέλος) είχε
προτείνει να συμπεριληφθεί ως δυνατότητα στο άρθρο 54, επιδιώκοντας προφανώς
να προλειάνει το έδαφος για τη μετάβαση προς μια παραλλαγή του γερμανικού
συστήματος. Συνάντησε όμως την πεισματική αντίδραση πολλών βουλευτών του
ΠΑΣΟΚ, οι οποίοι μίλησαν για διαχωρισμό σε «πατρίκιους» και «πληβείους», και
έτσι αναγκάστηκε να αποσύρει την πρότασή του. Σήμερα, η κυβέρνηση επαναφέρει
(ασαφώς και βολιδοσκοπώντας) τη σχετική πρόταση, σε συνδυασμό μάλιστα με
ορισμένες εξαιρετικά ατυχείς τεχνικές ρυθμίσεις που είναι αναπόφευκτο να
προκαλέσουν εκτεταμένες αντιδράσεις.

4. H θεσμοθέτηση δύο διαφορετικού τύπου εκλογικών περιφερειών και δύο
διαφορετικών συστημάτων για την εκλογή των αντίστοιχων βουλευτών αποτελεί μία
αρκετά γενικευμένη, σε διεθνές επίπεδο, ρύθμιση (Γερμανία, Σουηδία, Δανία
κ.ά.) με διπλό, κατά κανόνα, στόχο. Αφενός εξασφαλίζει την παρουσία στο
Κοινοβούλιο προσωπικοτήτων που δεν είναι αυτονόητο ότι θα μπορούσαν να
εκλεγούν σε μια περιορισμένων διαστάσεων εκλογική περιφέρεια (με τους
αναπόφευκτους τοπικούς ανταγωνισμούς) και αφετέρου επιτρέπει την εξισορρόπηση
της εθνικής ή περιφερειακής αναλογίας μεταξύ εδρών και ψήφων, την οποία
στρεβλώνει η κατάτμηση σε μικρές εκλογικές περιφέρειες. Στην περίπτωση της
Ελλάδας, ο θεσμός των βουλευτών Επικρατείας καθιερώνει μια τέτοιου τύπου
διαφοροποίηση μεταξύ των βουλευτών, η οποία όμως επιχειρεί να ικανοποιήσει
μόνο τον πρώτο από τους δύο αυτούς στόχους. Γι’ αυτό και το Σύνταγμα
περιορίζει ρητά τον αριθμό των βουλευτών Επικρατείας στο 1/20 του συνόλου των
βουλευτών (δηλαδή το πολύ 15).

H προβληματική που αναπτύσσεται με αφορμή την πρόσφατη κυβερνητική πρόταση
(αλλά και τις παλαιότερες παρεμβάσεις υπέρ του γερμανικού συστήματος)
συνεπάγεται αναγκαστικά τη διεύρυνση του αριθμού των βουλευτών που θα
εκλέγονται σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο, σημείο-«κλειδί» για μια ριζική
αναμόρφωση του εκλογικού συστήματος.

Και πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η διαφοροποίηση αυτή δεν οδηγεί υποχρεωτικά
στον χωρισμό των βουλευτών σε «πατρίκιους» και «πληβείους»: όπως συμβαίνει,
π.χ., στη Γερμανία το ίδιο πρόσωπο θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ταυτόχρονα
υποψήφιος και σε μια νομαρχιακή αλλά και στην ευρύτερη περιφέρεια, γεγονός που
θα διευκόλυνε ένα κόμμα να δοκιμάσει την απήχηση ορισμένων προσωπικοτήτων σε
τοπικό επίπεδο, χωρίς τον κίνδυνο η ενδεχόμενη αποτυχία τους (π.χ. σε μια
δυσμενή για το κόμμα μονοεδρική περιφέρεια) να συνεπάγεται και τον αποκλεισμό
τους από το Κοινοβούλιο.

5. Το πλέον προβληματικό σημείο των κυβερνητικών προτάσεων σε σχέση με
την εκλογή βουλευτών στο επίπεδο της ευρύτερης διοικητικής περιφέρειας, είναι
η πλήρης ασάφεια ως προς τον τρόπο εκλογής τους. H κυβερνητική πρόταση
αναφέρεται σε 240 έδρες αναλογικά κατανεμόμενες σε επίπεδο νομαρχιακής
περιφέρειας και σε 60 έδρες τις οποίες διαμοιράζονται μόνο τα δύο πρώτα
κόμματα με αναλογία 1:3, χωρίς όμως να προσδιορίζεται ρητά πού ανήκουν αυτές
οι 60 έδρες. H ασάφεια αυτή αφήνει ανοιχτό πεδίο για δύο τελείως διαφορετικές
ερμηνείες. H πρώτη, υπονοεί ότι οι 60 αυτές έδρες επιμερίζονται στις ευρύτερες
διοικητικές περιφέρειες (18 στην Αττική, 10 στην Κεντρική Μακεδονία, από 5 στη
Θεσσαλία και τη Δυτική Ελλάδα, από 4 στην Πελοπόννησο και την Ανατολική
Μακεδονία – Θράκη, από 3 στην Κρήτη και τη Στερεά Ελλάδα, από 2 σε Ήπειρο,
Δυτική Μακεδονία και Νότιο Αιγαίο και από μία στα Ιόνια και το B. Αιγαίο). Δεν
προβλέπεται όμως με ποιο κριτήριο οι επιμέρους αυτές έδρες θα κατανεμηθούν στα
δύο πρώτα κόμματα, ώστε να τηρηθεί η (προκρούστρεια) αναλογία 1:3. Άλλωστε και
στα παραδείγματα εφαρμογής που δόθηκαν στη δημοσιότητα, οι έδρες τις οποίες
διαμοιράζονται τα δύο κόμματα ξεπερνούν σαφώς τις 60, αφού σε αυτές
προστίθενται και όσες έδρες (από τις υπόλοιπες 240) αναλογούν στα κόμματα και
τους υποψηφίους που δεν ξεπέρασαν το όριο του 3%.

H ηθελημένη αυτή ασάφεια των κυβερνητικών προτάσεων επιτρέπει μια δεύτερη
ερμηνεία, σύμφωνα με την οποία το ίδιο εκλογικό σύστημα μπορεί να εφαρμοστεί
και χωρίς καμία διαφοροποίηση των εκλογικών περιφερειών σε δύο διακριτά
επίπεδα (νομός / ευρύτερη περιφέρεια). Σε αυτή την περίπτωση το σύνολο των 300
εδρών της Βουλής κατανέμεται στις πρωτοβάθμιες εκλογικές περιφέρειες και η
διαφοροποίηση των 240 εδρών από τις 60 (στην πραγματικότητα των περίπου
230 από τις 70, στα παραδείγματα που δημοσιεύτηκαν αφορά αποκλειστικά και
μόνο τον μηχανισμό κατανομής. Σε μια τέτοια περίπτωση, το προτεινόμενο σύστημα
ελάχιστα θα διαφέρει από αυτό που ισχύει σήμερα, όπως φαίνεται και από τα
παραδείγματα. Με βάση τα αποτελέσματα του 1993, το ΠΑΣΟΚ θα κέρδιζε 5 έδρες
λιγότερες (τις οποίες θα καρπώνονταν από 2 το KKE και η ΠΟΛ.AN. και μία η
N.Δ.), με βάση τα αποτελέσματα του 1996 το ΠΑΣΟΚ θα κέρδιζε 7 έδρες λιγότερες
( θα καρπώνονταν από 2 το KKE, ο ΣΥΝ και το ΔΗΚΚΙ και μία η N.Δ.), ενώ με βάση
τα αποτελέσματα του 2000 η N.Δ. θα κέρδιζε 4 έδρες λιγότερες προς όφελος του
KKE και του ΣΥΝ (από 2). Δηλαδή, πολύ κακό για το τίποτα.

6. Οι κυβερνητικές προτάσεις χαρακτηρίζονται όμως και σε αρκετά ακόμη
σημεία από ασάφεια και αντιφατικότητα. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η
πρόταση για διπλή ψήφο – μία “κομματική” η οποία και θα προσδιορίζει την
τελική κατανομή των εδρών και μία “προσωπική” η οποία θα επηρεάζει τη σειρά
εκλογής των βουλευτών. H πρόταση αυτή επιχειρεί να μιμηθεί το αντίστοιχο
γερμανικό πρότυπο, το οποίο όμως έχει ως απαραίτητη προϋπόθεση ότι οι
ελάσσονες εκλογικές περιφέρειες είναι μονοεδρικές.

Αν όμως η “κομματική” ψήφος αποδεσμευτεί από την “προσωπική” σε πολυεδρικές
περιφέρειες, τότε ανοίγει ο δρόμος για τις πλέον «ανίερες συμμαχίες» και
συναλλαγές μεταξύ υποψηφίων από αντίπαλα κόμματα (κάτι αντίστοιχο με τους
«ανόσιους γάμους» που ανθούσαν την εποχή του σφαιριδίου). Άλλωστε ούτε στο
σημείο αυτό η κυβερνητική πρόταση είναι σαφής. Πόσους σταυρούς θα διαθέτει ο
ψηφοφόρος; Μόνο έναν, οπότε απλώς οι ισχυροί υποψήφιοι θα μπορούν να
προσφέρουν (ακόμη και σε υποψήφιο αντίπαλου κόμματος) ένα μέρος από την
επιρροή που ελέγχουν; Ή περισσότερους από έναν, οπότε οι συμμαχίες υποψηφίων
από αντίπαλα κόμματα θα μπορούν να παραμορφώσουν πλήρως τον εκλογικό
ανταγωνισμό;

H δυνατότητα του ψηφοφόρου να υπερψηφίσει ταυτόχρονα υποψηφίους από
διαφορετικά κόμματα (panachage) μπορεί να εφαρμοστεί και εφαρμόζεται σε
πολυεδρικές περιφέρειες (π.χ. Φινλανδία), πλήρως όμως αποδεσμευμένη από
“κομματική” ψήφο. H εκλογική δύναμη των κομμάτων στη συγκεκριμένη περιφέρεια
προκύπτει από το σύνολο των σταυρών που συγκέντρωσαν οι υποψήφιοί του, ενώ το
ενδεχόμενο να υπάρχει παράλληλα μια δεύτερη “κομματική” ψήφος αφορά την
κατανομή κάποιων άλλων, σαφώς διακριτών, εδρών (επικρατείας, ευρύτερης
περιφέρειας κ.ο.κ.).

7. Αντίστοιχο προβληματισμό ως προς τη λειτουργικότητά τους δημιουργούν
και οι προτεινόμενες ρυθμίσεις για την αναλογική κατανομή των 240 εδρών. Αν η
κατανομή αυτή εξαντλείται στο επίπεδο της βασικής περιφέρειας, ακολουθώντας τη
λογική τής «αναλογικής των υπολοίπων», θα πρέπει να επινοηθεί ένας μηχανισμός
αντίστοιχος με αυτόν της «εξομάλυνσης», ο οποίος όμως δεν είναι καθόλου σαφές
σε ποιες περιφέρειες και υπό ποιες προϋποθέσεις θα έχει πεδίο εφαρμογής. Γιατί
προφανώς είναι αδιανόητο να εφαρμοστεί σε μονοεδρικές, διεδρικές ή ακόμη και
τριεδρικές περιφέρειες (με μοναδική ίσως εξαίρεση, για το KKE, τη Λέσβο).

8. Το κρισιμότερο πάντως ζήτημα που ανακύπτει αφορά την προσπάθεια να
συνδυαστεί η αρχή της αντιπροσώπευσης με την αρχή της κυβερνητικής
σταθερότητας. Εγχείρημα εξαιρετικά δυσχερές αφού, όπως είναι γνωστό, δεν
υπάρχει κανένα εκλογικό σύστημα το οποίο να μεγιστοποιεί ταυτόχρονα και τις
δύο αυτές αρχές. Οι προτεινόμενες ρυθμίσεις, παρά την ελαφρά αύξηση της
αναλογικότητας από το 70% στο 80%, παραμένουν ουσιαστικά στο ίδιο ακριβώς
σημείο ισορροπίας με αυτό που έχει καθιερώσει το ισχύον σήμερα εκλογικό
σύστημα, ώστε να διατηρείται αναλλοίωτος ο χαρακτήρας του πλειοψηφικού
δικομματισμού της τελευταίας δεκαετίας. Επιπλέον ο μηχανισμός που επιλέγεται
για την πριμοδότηση του πρώτου κόμματος, η προκαθορισμένη αναλογία 1: 3, είναι
απολύτως κακότεχνος, αφού εξομοιώνει τελείως ανόμοιες καταστάσεις: είτε η
διαφορά του πρώτου από το δεύτερο κόμμα είναι 1% είτε είναι 20%, αυτό δεν
επηρεάζει την κατανομή των εδρών. Τέλος, η έστω και έμμεση πριμοδότηση του
δεύτερου κόμματος, ανεξαρτήτως μάλιστα ποσοστού, με το 1/4 των εδρών της Γ’
φάσης, δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί ότι υπηρετεί την αρχή της κυβερνητικής
σταθερότητας.

H μέθοδος που επιλέγεται για την πριμοδότηση του πρώτου κόμματος αντιστρέφει
την πάγια πρακτική που ακολουθούν διεθνώς τα εκλογικά συστήματα όταν
επιχειρούν να συνδυάσουν την αρχή της αντιπροσώπευσης με την αρχή της
κυβερνητικής σταθερότητας. Κατά κανόνα, η πλειοψηφική λειτουργία του εκλογικού
συστήματος προκύπτει από την κατανομή των εδρών στις ελάσσονες (ολιγοεδρικές)
περιφέρειες, ενώ αντίθετα οι έδρες που κατανέμονται στην Επικράτεια (ή σε
ευρύτερες διοικητικές περιφέρειες) χρησιμοποιούνται για να εξασφαλίσουν επαρκή
αντιπροσώπευση στους μικρότερους κομματικούς συνδυασμούς. Πρόκειται για την
αντίστροφη ακριβώς πρακτική από αυτήν που εισηγείται η κυβερνητική πρόταση.

9. Αυτό που αλλάζει με το προτεινόμενο εκλογικό σύστημα, σε σύγκριση με
το ισχύον, δεν είναι επομένως η πολιτική λογική του πλειοψηφικού δικομματισμού
στην οποία υπακούει, αλλά οι τεχνικές προϋποθέσεις για τη διασφάλιση της
αυτοδυναμίας. Όπως προκύπτει και από τον πίνακα που ακολουθεί – τον οποίο
επεξεργάστηκε και παραχώρησε ευγενώς ο κ. Αντρέας Δριμυώτης -, η κατάκτηση της
αυτοδυναμίας επηρεάζεται κυρίως από το ποσοστό των ψήφων που θα συγκεντρώσουν
τα κόμματα και οι υποψήφιοι που δεν θα ξεπεράσουν το όριο του 3%. Αν το
ποσοστό τών εκτός Βουλής κομμάτων μηδενιστεί, τότε το όριο της αυτοδυναμίας
μπορεί να ανέλθει στο 44%, ενώ αν το ποσοστό αυτό προσεγγίσει το 10%, τότε
ακόμη και με 37% εξασφαλίζεται η αυτοδυναμία του πρώτου κόμματος.