Οι πάγοι που λειώνουν αποκαλύπτουν πολιτισμούς

H αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη ανησυχεί τους επιστήμονες πολλών ειδικοτήτων. Οι αρχαιολόγοι και οι ανθρωπολόγοι, όμως, ανακαλύπτουν αντικείμενα, μούμιες, απολιθώματα και άλλους θησαυρούς. Κάτω, ο Ότζι, ο ηλικίας 5.300 ετών πολεμιστής, που βρέθηκε το 1999 όταν έλειωσαν οι πάγοι στις Άλπεις

Στην Αλάσκα, ακόντια, λόγχες και βέλη της Λίθινης Εποχής αναδύονται μέσα από
τους πάγους. Στις Άλπεις, ένα σώμα πολεμιστή ηλικίας 5.300 ετών. Σε υψόμετρα
της Βόρειας Αμερικής, μούμιες ζώων άριστα διατηρημένες. Στον Καναδά, η μούμια
ενός ιθαγενή που έχασε τη ζωή του σε ένα πέρασμα των παγετώνων λίγες δεκαετίες
πριν φτάσει στον Νέο Κόσμο ο Κολόμβος.

Στα παγωμένα υψόμετρα της ευρωπαϊκής και της αμερικανικής ηπείρου, καθώς οι
πάγοι λειώνουν τις τελευταίες δεκαετίες, αρχαιολόγοι και ανθρωπολόγοι τρίβουν
τα χέρια τους από χαρά ανακαλύπτοντας θησαυρούς που δεν φαντάζονταν. Χωρίς να
χρειάζονται σχεδόν καθόλου ανασκαφές, οι επιστήμονες βρίσκουν αντικείμενα,
μούμιες και απολιθώματα που παρέμεναν κρυμμένα για χιλιάδες χρόνια, σε μερικές
περιπτώσεις μέχρι και 10.000, κάτω από τα παγωμένα στρώματα τεράστιων
παγετώνων. «Εκεί που περπατάμε, ανασύρουμε βέλη και ζώα από τον πάγο», λέει ο
Ρικ Φάρνελ, ερευνητής στον Καναδά.

Πολλά από τα ευρήματα είναι απομεινάρια της καθημερινής δραστηριότητας
ανθρώπων και ζώων στις περιοχές αυτές. Κάποια άλλα είναι πράγματι εκπληκτικά,
όπως η μούμια του πολεμιστή Ότζι, ηλικίας 5.300 ετών, που βρέθηκε στις
ιταλικές Άλπεις σε πολύ καλή κατάσταση. Ένας άλλος άντρας βρέθηκε στον Δυτικό
Καναδά πολύ καλά διατηρημένος, ενώ δίπλα του οι επιστήμονες ανακάλυψαν σε
άριστη κατάσταση το μάλλινο καπέλο και το πανωφόρι του. Πριν από πέντε χρόνια,
ένας παγετώνας στις χιλιανές Άνδεις υποχώρησε αποκαλύπτοντας τη μηχανή Ρολς
Ρόις ενός βρετανικού επιβατικού αεροπλάνου το οποίο είχε συντριβεί το 1947.

Καθώς έρχονται ξανά στο φως του ήλιου τα παγωμένα ίχνη του παρελθόντος,
οι αρχαιολόγοι ανασχεδιάζουν την εικόνα που έχουν για τον κόσμο πριν από
χιλιάδες χρόνια μετά την τελευταία μεγάλη Εποχή των Πάγων, μια εποχή όπου τα
ζώα άρχισαν να εξερευνούν συστηματικά τις βόρειες περιοχές του πλανήτη και οι
πρώτες ομάδες ανθρώπων να μετακινούνται σε μεγάλους αριθμούς προς τη Βόρεια
Αμερική.

«Είναι απίθανο το τι βρίσκεται στους πάγους. Ανοίγει ένα νέο παράθυρο στην
επιστήμη μας», λέει ο Τζέιμς Ντίξον, αρχαιολόγος στο Ινστιτούτο Αρκτικής και
Αλπικής Έρευνας στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο.

Και μάλιστα, σε αντίθεση με τα ερειπωμένα μνημεία των Μάγιας και τα
απολιθώματα δεινοσαύρων, οι θησαυροί αυτοί διατηρούνται σε άριστη κατάσταση
χωρίς να έχουν αλλάξει από την ημέρα που θάφτηκαν στους παγωμένους τους
τάφους, προσφέροντας στους επιστήμονες μια τέλεια εικόνα από το παρελθόν. Όλα
αυτά, βέβαια, κινδυνεύουν άμεσα με καταστροφή μόλις βγουν από την «κατάψυξη»
αν δεν διατηρηθούν σωστά στα εργαστήρια.

Δεν είναι μόνο οι άνθρωποι και τα αντικείμενά τους που κεντρίζουν το
ενδιαφέρον. Είναι και η μοναδική ευκαιρία να μάθουν για τη χλωρίδα και την
πανίδα της παγωμένης αρχαιότητας. Αρκτικοί σπόροι, κατεψυγμένοι πριν από
10.000 χρόνια, εξελίχθηκαν σε υγιή φυτά μόλις βρέθηκαν σε φωλιές τρωκτικών της
Εποχής των Πάγων. Στους παγετώνες κρύβεται ένας ολόκληρος ζωολογικός κήπος με
άριστα μουμιοποιημένα ζώα: ψάρια, ελάφια, πρόβατα, αντιλόπες, τρωκτικά και
πτηνά. «Είναι τόσο όμορφα διατηρημένα, που μοιάζουν να κοιμούνται», λέει ο
Φάρνελ. «Δεν ξέρεις αν πέθαναν πριν από μία εβδομάδα ή από πριν 4.000 χρόνια».

Ερευνώντας τα ευρήματα στα εργαστήρια, ανακαλύπτουν πολύτιμο οργανικό
υλικό, όπως σάρκα με DNA, φτερά ή αρχαία γύρη, στομάχια γεμάτα από το
τελευταίο γεύμα του νεκρού, ακόμα και ανθρώπινα τατουάζ. Τα βέλη έχουν πάνω
τους φτερά, τα ακόντια δερμάτινες λωρίδες, ένα λίθινο μαχαίρι στην Αλάσκα είχε
τρίχες από ένα ελάφι, ένα άλλο κηλίδες από αίμα.

Και κίνδυνοι

H εξαφάνιση των πάγων, όμως, μπορεί να αναγεννήσει και κινδύνους από παλιές
ασθένειες και ραδιενεργά απόβλητα που όλοι νόμιζαν πως ανήκουν στο παρελθόν. Ο
Πίτερ Λιούιν, ιατρικός αρχαιολόγος, επισκέφτηκε το αρχιπέλαγος της Νορβηγίας
στον Αρκτικό Ωκεανό συμμετέχοντας στην εκταφή θυμάτων της μεγάλης επιδημίας
γρίπης του 1918, που είχαν θαφτεί στον πάγο. Ευτυχώς, δεν βρήκε ζωντανούς
μολυσματικούς ιούς. Δεν αποκλείει, όμως, τα θύματα γρίπης ή ευλογιάς, που
βγαίνουν στην επιφάνεια σε νεκροταφεία της Αρκτικής, να κουβαλούν ακόμα
μεταδοτικούς ιούς.

Ένας άλλος φόβος του προέρχεται από χημικά, πυρηνικά και βιολογικά
απόβλητα, τα οποία θάφτηκαν στη Σιβηρία και τώρα αποκαλύπτονται ξανά. «H παλιά
Σοβιετική Ένωση νόμιζε ότι το κρύο θα διαρκέσει για πάντα».

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου