TPITH AΠOΨH Eυρωπαίος πρόεδρος-ηγέτης

H πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη υποδέχεται σε δύο εβδομάδες τους «ονειρευτές του
απόλυτου», δηλαδή όλα εκείνα τα ριζοσπαστικά κινήματα, τα οποία στοχεύουν σε
ένα διαφορετικό μοντέλο παγκοσμιοποίησης (που δεν θα κάνει τους πλούσιους
πλουσιότερους και τους φτωχούς φτωχότερους).

Όμως, η Θεσσαλονίκη υποδέχεται ταυτόχρονα και τους εκλεγμένους ηγέτες της
Ευρώπης, που θα συζητήσουν πολιτικά για τον τρόπο με τον οποίο θα συγκροτηθεί
η κοινωνική πραγματικότητα αυτής της ηπείρου. Αν, δηλαδή, η μελλοντική Ευρώπη
θα είναι ομοσπονδιακά οργανωμένη (και αν θα συνιστά περαιτέρω κάποιο
νευραλγικό πόλο ενός πολυκεντρικού κόσμου, που δεν θα ηγεμονεύεται αυταρχικά
και βίαια από την αυτοκρατορική υπερδύναμη των ΗΠΑ).

Σε αυτό το κείμενο θα εμμείνω περισσότερο στις πολιτικές προϋποθέσεις που
πρέπει να συντρέχουν για να αποκτήσει η ενοποιητική διαδικασία της Ευρώπης ένα
μεγαλύτερο βάθος. Δυστυχώς, οι εργασίες της Συντακτικής Συνέλευσης αποκάλυψαν
επώδυνα ότι αποτελούν μια υπολογίσιμη δύναμη τα μέλη εκείνα που χαιρετίζουν το
ευρώ ως αναγκαία προϋπόθεση για την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς, αλλά δεν
θέλουν να προχωρήσουν παραπέρα. Είναι οι «Ευρωπαίοι της αγοράς», όπως τους
αποκαλεί εμφαντικά ο Habermas. Γι’ αυτούς η ιστορική εμπειρία του πολέμου στο
Ιράκ δεν σηματοδότησε απολύτως τίποτε. Τα κράτη τούτα δεν επιθυμούν μια
αυτόνομη Ευρώπη. Θέλουν να είναι προσδεδεμένα στο στρατιωτικό άρμα των ΗΠΑ. Με
αυτό το ιδεολογικό ρεύμα, μια διαδικασία σύνθεσης των αντίπαλων απόψεων θα
είναι δύσκολη.

Όμως, υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις και στα μέλη εκείνα που επιθυμούν μια
εμβάθυνση της ενοποίησης. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο θα επικεντρώσω την προσοχή
μου στην πιο προβληματική πρόταση, που δοκιμάζει την αντοχή αυτών των
ενοποιητικών προσπελάσεων. Δηλαδή, θα εξετάσω την πρόταση εκείνη του σχεδίου
του Συντάγματος που συσχετίζεται με την τοποθέτηση προέδρου με μακρόχρονη
θητεία (2½ χρόνων) στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.

Κανείς βέβαια δεν αμφισβητεί ότι η ύπαρξη ενός σταθερού προέδρου στον ανώτατο
πολιτικό θεσμό της Ένωσης είναι οπωσδήποτε αναγκαία, στο μέτρο που δεν θα
υπονομεύει τον ρόλο και τις εξουσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Όμως, μια τέτοια ηγετική μορφή στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι (με μεγαλύτερες ή
μικρότερες εξουσίες) είναι απαραίτητο – κατά τη γνώμη μου – να εκλέγεται
απευθείας και άμεσα από όλους τους Ευρωπαίους πολίτες και όχι μόνο από τα μέλη
του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Για ποιο λόγο;

Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Z. Μπρεζίνσκι (H γεωστρατηγική τριάδα, 2002), από την
Ευρώπη σήμερα λείπει το κοινό ιδεολογικό πάθος και η πίστη στην (ευρωπαϊκή)
πολιτεία, δηλαδή τα στοιχεία εκείνα τα οποία ενέπνευσαν τους θεμελιωτές του
αμερικανικού Συντάγματος. Αντίθετα, οι ευρωπαϊκές εξελίξεις από τα τέλη του
Μεσαίωνα χαρακτηρίζονται από τις αιματηρές διαμάχες μεταξύ των επιμέρους
εθνικών κρατών. Επομένως, δεν πρέπει να συγχέουμε την ιστορική διεργασία
ενοποίησης της Ευρώπης με την αντίστοιχη που ακολούθησαν οι ΗΠΑ. Ούτε πρέπει
να φανταζόμαστε ότι η Ευρώπη μπορεί να μεταλλαχθεί σε μια στρατιωτική
υπερδύναμη.

Αυτό το έλλειμμα του ενιαίου πολιτικού οράματος μπορεί να το καλύψει η Ευρώπη
με την επέκταση της νομιμοποιητικής βάσης των ευρωπαϊκών θεσμών. Με άλλα
λόγια: Για να μπορέσει η Ευρώπη να γίνει ικανή για δράση μέσω μιας
ενοποιημένης πολιτικής πολλών επιπέδων, οι πολίτες της – που καταρχήν θα
χαρακτηρίζονται από το κοινό διαβατήριο – πρέπει να μάθουν να «αναγνωρίζονται»
ως μέλη της ίδιας πολιτικής κοινότητας και πέρα από τα εθνικά τους σύνορα.
Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την άμεση συμμετοχή της ευρωπαϊκής κοινωνίας
των πολιτών στη διαμόρφωση τού ευρωπαϊκού γίγνεσθαι.

Κατά συνέπεια είναι απαραίτητο η εκλογή του προέδρου της Ευρωπαϊκής Κοινότητας
να έχει μια ευρύτερη βάση νομιμοποίησης. H πρόταση τούτη συνιστά την
προοδευτική απάντηση στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο της ενοποίησης (που
περιορίζεται αποκλειστικά στη νομισματική πολιτική υπό την εποπτεία μιας
πανίσχυρης κεντρικής τράπεζας).

Ποιο είναι το συμπέρασμα; H ομοσπονδιακή δομή της Ευρώπης δεν θα έχει
ιδιαίτερη πολιτική σημασία χωρίς την ενίσχυση της νομιμοποιητικής βάσης των
ευρωπαϊκών θεσμών. Διαφορετικά θα ενισχύσουμε τις συλλογιστικές εκείνες «
τύπου Μπρεζίνσκι», που τονίζουν χαρακτηριστικά «ότι κανείς Ευρωπαίος δεν είναι
διατεθειμένος να πεθάνει για την Ευρώπη» (γιατί δεν υπάρχει ενιαίο πολιτικό
όραμα)!

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ.