Οι φραγμοί στο εμπόριο συντηρούν τις ανισότητες

Ο ΟΗΕ αναθεώρησε πρόσφατα τα στοιχεία για τον πληθυσμό της Γης, σύμφωνα με τα
οποία ο πλανήτης μας κατοικείται, πλέον, από 6,3 δισεκατομμύρια ανθρώπους. Αν
η γεννητικότητα στις σχετικά φτωχές χώρες συνεχίσει να ακολουθεί τον
αντίστοιχο δείκτη των σχετικά πλουσιότερων χωρών, τότε ο πληθυσμός της Γης
εκτιμάται ότι θα φτάσει τα 9 έως 10 δισεκατομμύρια μέχρι το 2050 – 2100.

Όμως, ο πληθυσμός μπορεί να αρχίσει να μειώνεται εξαιτίας του γεγονότος ότι οι
μορφωμένες γυναίκες, οι οποίες έχουν πολλές επιλογές στην κοινωνική και
οικονομική ζωή, έχουν μειώσει τους ρυθμούς γεννητικότητας. Το πρόβλημα δεν
είναι ότι οι γυναίκες αυτές θέλουν να κάνουν λιγότερα από δύο παιδιά. Στην
πραγματικότητα θέλουν να κάνουν περισσότερα από δύο παιδιά αλλά επειδή
καθυστερούν να κάνουν το πρώτο μέχρι να φτάσουν στην ηλικία των τριάντα ετών,
τελικά κάνουν λιγότερα από όσα θα ήθελαν.

Η θεωρία του Μάλθους

Δεν θα έπρεπε να ανησυχούμε ότι θα επαληθευτούν οι προβλέψεις του Τόμας
Μάλθους, του Βρετανού οικονομολόγου που έζησε τον 19ο αιώνα, ακόμη και αν ο
πληθυσμός της Γης φτάσει τα 9-10 δισ. ανθρώπους. Ο Μάλθους προέβλεψε ότι στο
μέλλον οι άνθρωποι θα πολλαπλασιάζονται γρηγορότερα από όσο θα αυξάνονται οι
πόροι που χρειάζονται για να συντηρηθούν, με αποτέλεσμα κάποια στιγμή να
αρχίσουν να πεθαίνουν κατά εκατομμύρια από την πείνα. Ίσως, μάλιστα, για
μερικούς να αποτελέσει σοκ το γεγονός ότι η εποχή της πληθυσμιακής έκρηξης
μπορεί να φτάνει στο τέλος της.

Μόλις πριν από τριάντα χρόνια, άνθρωποι, όπως ο Paul Ehrlich από το
Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, έλεγαν ότι ο Μαλθουσιανός Άγγελος του Θανάτου
βρισκόταν προ των πυλών. Μας διαβεβαίωναν, μάλιστα, ότι είναι πολύ αργά για να
σταματήσουμε τους λιμούς που θα σκότωναν εκατοντάδες εκατομμύρια στην Ινδία
και ότι η μοίρα της ανθρωπότητας στον 21ο αιώνα θα ήταν να πολεμά ο ένας τον
άλλον σε μια προσπάθεια να κερδίσει ένα κομμάτι ψωμί παραπάνω. Σήμερα, όμως,
οι πολιτικοί δεν λένε ότι το φαγητό είναι λίγο, αλλά το αντίθετο: ότι είναι
πολύ. Μάλιστα, οι πολιτικοί των αναπτυσσόμενων χωρών παραπονιούνται ότι οι
πλούσιες βιομηχανικές χώρες παράγουν περισσότερο φαγητό από όσο θα έπρεπε.

Ο ανταγωνισμός στη γεωργία

Ο J. Bradford DeLong είναι καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας και πρώην βοηθός του υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ

«Οι εξαγωγές τροφίμων είναι ένας από τους λίγους τρόπους για να κερδίσουμε το
ξένο συνάλλαγμα που χρειαζόμαστε, προκειμένου να αγοράσουμε μοντέρνα
βιομηχανική τεχνολογία», λένε. «Όμως, τα προγράμματά σας για τις γεωργικές
επιχορηγήσεις δεν μας επιτρέπουν να αποκτήσουμε συγκριτικό πλεονέκτημα στα
περισσότερα γεωργικά προϊόντα. Λέτε στους παραγωγούς, στους οποίους εξάγετε,
ότι το ελεύθερο εμπόριο είναι καλό, λέτε ότι η επιβολή των δικαιωμάτων στην
ιδιοκτησία είναι μεγάλης σημασίας για τους επενδυτές σας, αλλά ξαφνικά
κωφεύετε, όταν το θέμα έρχεται στον ανταγωνισμό στον γεωργικό τομέα».

Έχουν δίκιο. Δεν μπορεί κάθε αναπτυσσόμενη χώρα να συγκεντρώσει πλούτο με το
να παράγει και να εξάγει τσιπ για υπολογιστές, πλαστικά παιχνίδια ή μπανάνες.
Μερικοί χρειάζεται να εξάγουν ατσάλι. Άλλοι πρέπει να εξάγουν έπιπλα και
υφάσματα. Και άλλοι πρέπει να εξάγουν διάφορα είδη τροφίμων. Κι όμως, εδώ και
μία δεκαετία δεν έχει πραγματοποιηθεί καμιά κίνηση για να ευημερήσει το
παγκόσμιο εμπόριο. Αν αναλογιστούμε πόσο σύνθετο είναι το εκλογικό σώμα του
Δημοκρατικού Κόμματος των ΗΠΑ, αυτό ίσως δεν είναι παράξενο. Αντίθετα, εκείνο
που προκαλεί έκπληξη είναι το γεγονός πως ο πρόεδρος Κλίντον προθυμοποιήθηκε
να πάει κόντρα στο ρεύμα και να δημιουργήσει τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου
και τη βορειοαμερικανική συμφωνία για το ελεύθερο εμπόριο (NAFTA).

Εμπόδια στο ελεύθερο εμπόριο

Προκαλεί έκπληξη, ακόμη, το γεγονός ότι η σημερινή κυβέρνηση του προέδρου
Μπους είναι εχθρική προς το ελεύθερο εμπόριο. Πράγματι, ο Μπους έχει πάρει
πολλά μέτρα περιορισμού του εμπορίου, όπως είναι οι φόροι στον χάλυβα και η
επέκταση των γεωργικών επιχορηγήσεων. Οι πράξεις παρεμπόδισης του παγκόσμιου
εμπορίου προκαλούν προβλήματα στην οικονομική ανάπτυξη, καθώς η μεταφορά της
τεχνολογίας γίνεται πολύ δύσκολη. Αν η παγκόσμια ανάπτυξη είναι δύσκολη,
υπάρχει κίνδυνος η θεωρία του Μάλθους να βγει αληθινή. Και αν οι φτωχότερες
χώρες μείνουν φτωχές, οι ρυθμοί αύξησης του πληθυσμού τους μπορεί να
υποχωρήσουν πιο αργά από ό,τι προβλέπει ο ΟΗΕ.

Η μείωση των γεννήσεων σχετίζεται με τη βελτίωση της κοινωνικής θέσης των
γυναικών, με την εμπιστοσύνη στη δημόσια υγεία και με την κοινωνική ιδεολογία
που αρχίζει να επικρατεί, ότι η επιτυχία αποδεικνύεται και από άλλα πράγματα
εκτός από τη μεγάλη οικογένεια. Το γεγονός ότι οι περισσότερες χώρες
πραγματοποιούν τώρα τη δημογραφική τους μετάβαση δεν εγγυάται το γεγονός ότι η
μετάβαση αυτή θα ολοκληρωθεί. Ίσως οι θεωρίες του Μάλθους να κερδίσουν και
πάλι έδαφος, σε γεωγραφικά μικρές αλλά πυκνοκατοικημένες και φτωχές περιοχές
του πλανήτη.

Αφετηρία βίας

Οι χώρες που οι πολίτες τους απολαμβάνουν υψηλότερα εισοδήματα δεν μπορούν να
φανταστούν ότι οι σχετικά πλούσιοι θα μπορούν να αποφεύγουν για πάντα τα
προβλήματα που δημιουργούνται από τη φτώχεια και τη μιζέρια στις πιο φτωχές
χώρες. Τίποτε δεν μπορεί να ισχυροποιήσει περισσότερο τον εθνικισμό και να τον
μετατρέψει σε μορφή βίας, από την ιδέα ενός λαού ότι η χώρα του γίνεται
αντικείμενο εκμετάλλευσης και μένει επίτηδες φτωχή για να ικανοποιούνται τα
συμφέροντα μιας άλλης χώρας. Ο κόσμος σήμερα είναι πολύ μικρός και δεν έχουμε
την πολυτέλεια να αδιαφορούμε για τον κίνδυνο να επαληθευτεί ο
μαλθουσιανισμός, έστω και σε μια μικρή γωνιά του.

© Project Syndicate, Μάρτιος 2003

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Γ. Κανελλόπουλος