Το δάσος και το πάρκο

Η Ταμίλα Κουλίεβα στο «Δάσος» του Ντ. Μάμετ που παίζεται στο Θέατρο «Πορεία»

Το πράγμα είναι αξιοπερίεργο γιατί η παράδοση της αμερικανικής τέχνης
κατάγεται κυρίως από τον πραγματισμό, μια κατ’ εξοχήν βιοθεωρία που συνελήφθη
από αμερικανικά πνεύματα και αναφέρεται στην αμερικανική πολυπολιτισμική
κοινωνία. Ο πραγματισμός είναι ένας εμπειρικός χρησιμοθηρικός δογματισμός.
«Καλό είναι ό,τι είναι χρήσιμο». Αυτό το δόγμα διατρέχει και την αμερικανική
εκπαίδευση, την πολιτική και, βέβαια, την οικονομία ευρύτερα. Αλλά και στην
τέχνη τη μερίδα του λέοντος και στα μεγάλα τους αντιπροσωπευτικά έργα κλέβει ο
ρεαλισμός, είτε νατουραλισμός είναι αυτός (δηλαδή φέτα ζωής), είτε κριτικός,
ειρωνικός, σατιρικός είτε ποιητικός είτε απογειωμένος και ονειρικός. Παντού
δηλαδή υπάρχει ένας πραγματιστικός πυρήνας, ένα κουκούτσι απτής
πραγματικότητας. Ξαφνικά όμως ξεφυτρώνει μια σκοτεινή τρύπα, ένας μεταφυσικός
ίλιγγος, ένας μυστικιστικός τρόμος, μια τρομοκρατούσα οντότητα. Θα έλεγα πως
καιροφυλακτεί μια θεολογική ιδεοληψία ή ένας δαιμονικός εσχατολογικός φόβος.
Δεν χρειάζεται παρά να αναφερθώ στα μυστικιστικά και συμβολικά ποιήματα και
διηγήματα του Έδγαρ Άλαν Πόε, στον φυσιοκρατικό πανθεϊσμό του Ουΐτμαν, στον
θεολογικό συμβολισμό του Μέλβιλ στο «Μόμπυ Ντικ», στον παγανισμό του Τζακ
Λόντον στη «Φωνή του δάσους» και στις μυστικιστικές ανιχνεύσεις του Ο’ Νηλ
στις «Μέρες δίχως τέλος» ή στο «Στρίψιμο της βίδας» του Χένρυ Τζαίημς. Δεν
χρειάζεται βέβαια να αναφερθώ ιδιαιτέρως στο τραγικό παρόν που η πολιτική ζωή
και η καθημερινότητα των Αμερικανών κυριαρχείται από έναν μυστικιστικό
φορμαλισμό. Οι Αμερικανοί είναι ο λαός που κατόρθωσε να μετατρέψει μια
υλιστική αθεϊκή ορθολογιστική, επιστημονική μέθοδο, την ψυχανάλυση, σε
ψυχαναγκαστική μυστικιστική καθημερινή αναγκαιότητα ενός εξακολουθητικά
ενοχοποιημένου ανθρωπάκου.

Ο Μάμετ έως τώρα μάς είχε συνηθίσει σε μια κριτική, κυρίως ρεαλιστική
της αμερικανικής κοινωνίας. Πιο κοντά στον Μίλλερ αποπειράθηκε να αποκαλύψει
τους μηχανισμούς της αλλοτρίωσης, της καχυποψίας, της αμοιβαίας ανοχής,
προϊόντα του κοινωνικού και οικονομικού συστήματος και της προτεσταντικής
ιδεοληψίας που ανάγει την εργασία και την ατομική προκοπή σε μοναδικό κριτήριο
θεϊκής εύνοιας!! Το έργο του «Το Δάσος» είναι από τα πρώιμα αφού γράφτηκε το
1977, πριν από 25 χρόνια, μόλις ουσιαστικά άρχιζε την καριέρα του. «Το Δάσος»
είναι σύγχρονο με το πρωτοανεβασμένο στο Μπροντγουαίη έργο του «Αμερικάνος
Βούβαλος». Το γεγονός ότι στο πρώιμο αυτό έργο του κυριαρχεί ένας
φυσιοκρατικός μυστικισμός δείχνει πως επηρεαζόταν ακόμη από την προϋπάρχουσα
παράδοση. Βεβαίως με το «Κρυπτογράφημα», όχι σπουδαίο έργο, πρόσφατα επανήλθε
σε μυστικιστικές φωτοσκιάσεις.

«Το Δάσος», που έξοχα τώρα μετέφρασε και μας το δώρισε ο Δημήτρης
Τάρλοου στο θέατρο «Πορεία», είναι ένα συμβολικό μυστικιστικό έργο που
ταυτίζει τη φύση ως σκοτεινή αλλά γονιμική οντότητα με τη γυναικεία φύση. Ο
Μάμετ υποπτεύομαι ότι καταφεύγει σε βαθύρριζες παραδόσεις των ερυθροδέρμων
ιθαγενών της αμερικανικής γης. Διαβλέπω στο έργο του μια ποιητική ροπή προς τη
μυθοποίηση και τη δαιμονοποίηση της φύσης που συναντά κανείς στα παραμύθια των
ιθαγενών. Το δάσος, η λίμνη, η βροχή, οι φωνές των αγριμιών και των πουλιών,
οι πρώτες τροφές (ο άρτος, ο οίνος) παραπέμπουν σ’ έναν κόσμο πλήρη αοράτων
δυνάμεων, πνευμάτων και δαιμόνων. Ένας πρωτόγονος πανθεϊσμός κυριαρχεί στο
έργο του Μάμετ. Και ένα θήλυ χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς ηθικά φάλαρα, χωρίς
θεολογικούς και ενοχικούς τρόμους, θήλυ προχριστιανικό, προ-φροϋδικό(!).
Ταυτισμένο με τη φύση, μια σάρκα που αντλεί δυνάμεις από το νερό, νιώθει άνετα
στη λάσπη, επικοινωνεί με το θρόισμα των δένδρων τη νύχτα, έχει ανοιχτή και
γενναιόδωρη επαφή με τα ζώα· ένα θήλυ-γήινο πλασμένο από χώμα και νερό, όπως η
Μυρτώ του Ελύτη «σαν ωραίο οκτώ» ή «σαν κανάτι», με μόνη της ουσία τις
αισθήσεις πριν από την αισθητική, τη γεύση, την όσφρηση, την αφή, την ακοή και
δευτερευόντως την «πνευματική» όραση, την κύρια πηγή της ιδεολογίας και των
ψευδαισθήσεων· το ΘΗΛΥ αυτό όπως η Εύα στον παράδεισο της αθωότητας
επιστρέφοντας σ’ αυτόν προσπαθεί να ξαναμυήσει τον ενοχικό άντρα, τον
παγιδευμένο στις αναστολές του, στα ιδεολογήματα, στην αράχνη των ηθικών του
προκαταλήψεων, τον φορτωμένο με τις τύψεις και τις δυστυχίες του πολιτισμού,
να τον ξαναμυήσει στη χαρά της αδιαμεσολάβητης σαρκικής ηδονής, στην
επικοινωνία των ρευστών, στην παραδείσια απόλυτη απόλαυση της επιθυμίας.

Ο άντρας του Μάμετ είναι δεμένος κόμπος, ένα κουβάρι από συστολές,
αναστολές, προλήψεις, ιδεοληψίες, ταμπού και κυρίως ηθικολογικά προτάγματα.
Κυρίως ζει τον κόσμο μέσα από τις λέξεις. Το δάσος, η οργιάζουσα βλάστηση, η
γόνιμη βροχή, οι ερωτικές κραυγές των βατράχων, η αρκούδα που ψάχνει το ταίρι
της εκεί που ήταν η φωλιά της όπου τώρα υψώνεται ένα παραθεριστικό καταφύγιο,
είναι για τον άντρα αυτό φιλολογία. Παραμύθι, ιδεολόγημα. Για τη γυναίκα είναι
ουσία, γυμνή, απτή, οργώσα.

Κάθε πρόκληση της γυναίκας να μπουν στο «Δάσος», να διαπλεύσουν τη νύχτα, εν
τέλει να ταυτιστούν με τη φυσική νομοτέλεια και ό,τι αυτό συνεπάγεται, δηλαδή
την πεπερασμένη πορεία του θνητού από τη γέννηση στον θάνατο, τρομάζει τον
ιδεοκρατούμενο άντρα. Ώσπου να λυθεί ο κόμπος, να καταστραφεί το πλέγμα που
κρατούσε φυλακισμένες τις πρωτογενείς επιθυμίες και να αποκαλυφθεί η μυστική
δίοδος που οδηγεί στην απελευθέρωση από τις ενοχικές τύψεις και τους
φανταστικούς δαίμονες. Το έργο είναι δύσκολο, γι’ αυτό ούτε στην Αμερική
δημοφιλές. Εξάλλου σε μια πουριτανική κοινωνία θρησκόληπτων μπορεί να θεωρηθεί
ανήθικο. Στην παγανιστική Ελλάδα ελπίζω να έχει καλύτερη τύχη.

Ο Αντώνης Δαγκλίδης έστησε έναν θαυμάσιο «παραδείσιο» χώρο, ο
Παυλόπουλος τον φώτισε έξοχα και ο Ιατρόπουλος τον γέμισε ωραίους, φυσικούς
κυρίως, ήχους.

Ο Γρηγόρης Καραντινάκης στην πρώτη θεατρική του σκηνοθεσία ανέδειξε ότι
γνωρίζει σε βάθος τη θεατρική λειτουργία. Δίδαξε σχέσεις, κλιμάκωσε
συγκρούσεις, αυξομείωσε τους ρυθμούς και κράτησε ισορροπίες χαρακτήρων. Έβγαλε
προς τα έξω τα συναισθήματα των ηθοποιών.

Η Κουλίεβα είναι μείζων ηθοποιός. Πάλλεται, συγκλονίζεται και μεταδίδει το
ρίγος της στο κοινό. Έχει αξιοθαύμαστα αφομοιώσει τον ελληνικό ρυθμό. Αλλά
ακόμη εκφέρει τα ελληνικά ως ρόλο. Η αγωνία της εκφοράς φαίνεται. Και
δημιουργείται ένα απειροελάχιστο κενό ανάμεσα στο εκπληκτικό της συναίσθημα
και στη φωνή που το εκφράζει. Όταν, μετά την πρεμιέρα, θα πάψει να σκέφτεται
τις λέξεις, οι τυχεροί της θεατές θα βρεθούν μπροστά στην αξεπέραστη και
δαιμόνια υποκριτική της φύση.

Ο Δ. Τάρλοου από ρόλο σε ρόλο κατακτά υψηλά επίπεδα επιδόσεων. Ο τρόπος σ’
αυτόν ειδικά τον ρόλο που αναπτύσσει τον χαρακτήρα, από την αφέλεια, την
άνεση, στην ενοχή και από το κούμπωμα στη λύτρωση είναι έξοχο υποκριτικό
μάθημα οικοδόμησης ρόλου.

Χιλιοειπωμένο και πολυπαιγμένο

Ο Άκης Σακελλαρίου με τη Θεοδώρα Τζήμου στην παράσταση «Ξυπόλητοι στο πάρκο» (Θέατρο «Λαμπέτη»)

Όταν υπάρχουν τέτοια άπαικτα ακόμη έργα στην Ελλάδα δεν μπορώ να καταλάβω
γιατί ηθοποιοί σαν την Όλια Λαζαρίδου αποφασίζουν να κατέβουν στη σκηνοθετική
κονίστρα μ’ έναν πολυπαιγμένο Νηλ Σάιμον («Ξυπόλητοι στο Πάρκο»). Στο θέατρο
«Λαμπέτη» η πολύ καλή αυτή ηθοποιός καθοδήγησε τους καλούς συναδέλφους της να
παίξουν με άνεση αυτό το ανώδυνο χιλιοειπωμένο θέμα. Οι κρισούλες των
νεονύμφων. Τρελές πεθερές και ιδιότυποι συγκάτοικοι. Σιγά η πρωτοπορία!

Η παράσταση είναι ρέουσα, πολιτισμένη, χαριτωμένη, σαν αφρός σαμπάνιας. Η
Θεοδώρα Τζήμου θα πρέπει να φάει ακόμη πολλά καρβέλια για να μάθει τι σημαίνει
ατάκα στο μπουλβάρ. Το μπουλβάρ απεχθάνεται το άγχος. Έχει πάντως ευοίωνα
προσόντα. Ο Σακελλαρίου βαρύς, υποκριτικά δυσκίνητος, αλλά έχει ενδιάθετο
χιούμορ. Ο Κωνσταντίνος Τζούμας παίζει στο μικρό του δάχτυλο το είδος. Και,
όπως πρέπει, γλεντάει με τον ρόλο και τον μοιράζεται με το κοινό, κλείνοντας
το μάτι!

Η Όλγα Δαμάνη πλάθει χαρακτήρα εκ του μηδενός. Λάμπει και φωτίζει και τους
άλλους. Τι μέτρο, τι ρυθμός, τι χιούμορ!

Τυπικός καρατερίστας ο Στάθης Νικολαΐδης.

INFO

«Το Δάσος»: Του Ντ. Μάμετ, Θέατρο «Πορεία» (Τρικόρφων 3 – 5, τηλ.
210-8210.991)

«Ξυπόλητοι στο πάρκο»: Του Ν. Σάιμον, Θέατρο «Λαμπέτη» (Αλεξάνδρας 106,
τηλ. 210-6463.685)