ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Αχ! Πατρίδα

Αχ! Πατρίδα

Σαλπιγκτή σώπασε έρημη κι άδεια η πλατεία.

Στρατηγέ ξέχνα με ψάξε για μια νέα πελατεία.

Λευτέρη Παπαδόπουλου, Μίλα σιγά

Ως γνωστόν η πατρίδα δεν ταυτίζεται με το κράτος. Ούτε με το έθνος. Η πατρίδα
ενσαρκώνει τη συναισθηματική / βιωμένη πλευρά της ιστορικής πορείας των λαών.
Οι όποιες εκτροπές – σε πολιτικό, κοινωνικό, πολιτισμικό επίπεδο – δεν
αλλοιώνουν τη στενή και σταθερή σύνδεση / σχέση του ανθρώπου – πολίτη με τα
πρόσωπα και τα πράγματα που συγκροτούν την ταυτότητά του.

Μολονότι ο Ελληνισμός αυτοπροσδιορίζεται (αλλά και ετεροπροσδιορίζεται) κάθε
φορά που κινδυνεύει ως αυτοτελής οντότητα, τούτο δεν σημαίνει ότι – μέσα στις
αλλεπάλληλες φάσεις αναπροσαρμογής της εθνικής ταυτότητας – αποκόπτεται από
τις ρίζες του.

Θα μπορούσα μάλιστα να ισχυρισθώ ότι όσο οι μνήμες και η ιστορία «βιάζονται
και ματώνουν» τόσο εντείνεται αυτή η ψυχοπνευματική σχέση.

Ο χαμένος ιστορικός χώρος δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως χαμένη πατρίδα ούτε ως
ηττημένος Ελληνισμός. Άλλωστε, τίποτα τελικά δεν πάει χαμένο. Ο πολιτισμός, τα
γράμματα, τα έργα των προγόνων ζουν έξω και πέρα από τις εδαφικές εγ-χαράξεις
(επί χάρτου ή επί του εδάφους).

Σήμερα που ζούμε σε μια άνωθεν επιβαλλόμενη παγκοσμιοποίηση, η χωρίς σύνορα
(και χωρίς κράτος;) πατρίδα θυσιάζεται στον βωμό του Λεβιάθαν.

Προκειμένου να αισθανθούμε πολίτες της γης, παραμερίζουμε την πατρίδα. Η πτώση
των συνόρων ως τειχών που απέτρεπαν την επικοινωνία και συμβόλιζαν τον διχασμό
συνιστά θετικό γεγονός. Η αλλοίωση όμως των κριτηρίων τού (αυτο)προσδιορισμού
της ιστορικο-πολιτισμικής ταυτότητας (στο όνομα μιας επίπεδης ανάγνωσης του
χωρόχρονου της ανθρωπότητας και για χάρη των καλά φυλαγμένων λεωφόρων, όπου
ελεύθερα κυκλοφορούν μόνο τα αόρατα δίκτυα) είναι μέγα λάθος.

Η ομοιόμορφη ζελατίνα, το ενιαίο ευρωπαϊκό ή παγκόσμιο αμπαλάζ, δεν δημιουργεί
κοινή μοίρα στους λαούς.

Η αφομοίωση, ισοπέδωση, ρευστοποίηση της ιστορίας δεν καθιστά τον πλανήτη ένα
κοινόχρηστο κοινωνικοπολιτισμικό τοπίο. Οι οικονομικά εξαρτημένες κοινωνίες
μπορεί να μην είναι πλέον κλεισμένες σε «κοντέινερ», αλλά γρήγορα
συνειδητοποιούν ότι με διαβρωμένες τις παραδόσεις και τις κοινές πεποιθήσεις
έχουν οριστικά χάσει την ιδιοπροσωπία τους. Άρα εύκολα αντικαθίστανται ή
κλωνοποιούνται.

Έτσι απλά ο «πολίτης του κόσμου» μεταβάλλεται σε φοβισμένο αναλώσιμο ανθρωπάκι
χωρίς στίγμα και στήριγμα.

Η συλλογική μνήμη, ακόμα και μίας φθίνουσας πατρίδας, διαφυλάσσει την ίδια την
ουσία της ιστορίας, συμβάλλει αποφασιστικά στην κοινωνική συνοχή και την
πολιτισμική επιβίωση και αναπλάθοντας ένα ενεργό παρελθόν, κινητοποιεί τους
ανθρώπους να ανασυγκροτήσουν το παρόν τους.

Η συνείδηση που έχουν οι άνθρωποι για τον εαυτό τους και η αναγκαιότητα που
επιφυλάσσουν οι εποχές για τον εαυτό τους δεν είναι εξαρχής ασύμβατες. Αρκεί
εμείς να μην το βλέπουμε έτσι.

Στις υπερ-κρατικές ψευδαισθήσεις δεν πρέπει να απαντήσουμε ούτε με εθνικούς
μύθους ούτε με ανιστόρητους συμβιβασμούς. Μπορεί η καπιταλιστική περικύκλωση
να προωθεί τις απλοϊκές αισιοδοξίες των πολιτικών, όμως η παγκόσμια κοινωνία,
στην οποία δεν θα έχει πια σημασία αν είσαι Έλληνας, Γάλλος, Άγγλος,
Αφροασιάτης, είναι πολύ μακριά.

Στα ενδιάμεσα διαστήματα κυκλοφορούν άλλοι (λιγότερο αξιόπιστοι και
γοητευτικοί) ψηφιακοί μύθοι περί μονοδρόμων της ιστορικής εξέλιξης, περί
βιωσιμότητας της εθνικής μας περηφάνιας (λες και πρόκειται για ισολογισμό
πολυεθνικής) ή περί πακέτων συμψηφιστικών λύσεων (τα οποία αγοράζεις ή
διαπραγματεύεσαι με τη λογική των business ethics). Όλα μοιάζουν ρεαλιστικά αν
φοβάσαι. Αλλιώς όλα φαντάζουν (και είναι) εικονική γεωπολιτική φάρσα (κατά)
της ιστορίας.

Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι ενώ η αρχή της ιστορίας χάνεται στο βάθος των
αιώνων (κάπου εκεί που γεννιέται και ο Έλληνας), το τέλος της (και κατ’
επέκταση το οριστικόν έσχατον του Ελληνισμού) δεν είναι ακόμα γνωστό.

Αυτή η διαπίστωση δεν μας φτάνει για να ξανααγκαλιάσουμε τη Μητέρα Πατρίδα με
μεγαλύτερη πίστη και αυταπάρνηση;

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.