ο υποψήφιος ΦΩΤΕΙΝΗ ΤΣΑΛΙΚΟΓΛΟΥ «Έρωτας» για τον άνθρωπο

«Για να γίνεις ψυχολόγος πρέπει να αγαπάς τον άνθρωπο και τις
περιπέτειες της ανθρώπινης ύπαρξης. Είναι ένα συναρπαστικό επάγγελμα, αρκεί να
μην πιστέψεις στην παντοδυναμία του… Κι αν ένας νέος ή μια νέα το…
σκέπτεται και ταλαντεύεται, για το αν θα γίνει ή δεν θα γίνει ψυχολόγος, θα
του πω “όχι, να μη γίνει”, γιατί αυτό το επάγγελμα δεν πρέπει να προκύπτει ως
αποτέλεσμα διαπραγματεύσεων, δεν αντέχει εκπτώσεις, δεν είναι για “κόψε-ράψε”.
Είναι πολύ σοβαρή υπόθεση να προσπαθείς να θεραπεύσεις έναν άνθρωπο».

Η ίδια πάντως η Φωτεινή Τσαλίκογλου, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο
Πανεπιστήμιο, δεν ταλαντεύτηκε καθόλου. Από τις τελευταίες τάξεις του
Δημοτικού ένιωσε και ουσιαστικά αποφάσισε ότι θα ακολουθήσει την οδό της
αναζήτησης, τον δύσκολο δρόμο που καθώς τον περπατάς «ξετρυπώνεις» όλα όσα
κρύβονται πίσω από το «φαίνεσθαι».

Με έναν γλυκό, αλλά την ίδια στιγμή εξίσου σταθερό και ευθύ λόγο η κυρία
Τσαλίκογλου εξηγεί τι δεν είναι ο ψυχολόγος: «Ονόμασαν τους ψυχολόγους ιερείς
μιας άθεης εποχής. Δεν είναι Μεσσίας ο ψυχολόγος. Δεν θα σώσει τον κόσμο από
τα δεινά και τις δυστυχίες. Κυρίως δεν είναι μάντης. Δεν μαντεύει δηλαδή τα
μυστικά του ψυχισμού, όπως με αφέλεια πιστεύουμε… Όταν κάποιος μέσα στην
παρέα δηλώσει ψυχολόγος και σπεύδουμε να τον ρωτήσουμε “θα με ψυχολογήσεις; ”
και εννοούμε “θα με μαντέψεις, θα αποκωδικοποιήσεις τα μυστικά μου; ” κάνουμε
λάθος ερώτηση, γιατί απλούστατα δεν είναι αυτή η δουλειά του. Όταν όμως είσαι
16, 17 χρόνων και κάπου στο μυαλό σου θέλεις να σπουδάσεις Ψυχολογία,
φαντασιώνεις ότι αυτή είναι κάτι το ξεχωριστό, κάτι που θα σε βοηθήσει να
μαντέψεις τον ψυχισμό του άλλου, να εισχωρήσεις, να λύσεις αυτό το αίνιγμα της
ψυχής. Έχεις δηλαδή μια εντελώς ρομαντική, σχεδόν μεταφυσική άποψη για την
επιστήμη. Βεβαίως κάτι τέτοιο δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Περισσότερο σωστό είναι ίσως να μιλάμε όχι για το επάγγελμα του ψυχολόγου,
αλλά για τα επαγγέλματα των ψυχολόγων, που αγγίζουν πολλούς και διαφορετικούς
μεταξύ τους τομείς. Ψυχολόγος, για παράδειγμα, είναι αυτός που κλεισμένος μέσα
σε ένα εργαστήριο μελετά αντιδράσεις ποντικιών, αλλά ψυχολόγος είναι και
εκείνος που δουλεύει σε ένα ψυχιατρείο εξετάζοντας ασθενείς ή σε ένα σχολείο
με παιδιά ή σε ένα κέντρο υποδοχής μεταναστών ή σε ένα ερευνητικό ίδρυμα
εξετάζοντας και μελετώντας στάσεις και αναπαραστάσεις του κοινού ή σε έναν
οργανισμό διερευνώντας τις εργασιακές σχέσεις των εργαζομένων. Πίσω απ’ όλα
αυτά υπάρχει ένα κοινός τόπος: η αναζήτηση μιας αλήθειας, η ενασχόληση με την
απορία που θέτει το άτομο ως ψυχικό, κοινωνικό, βιολογικό ον. Αυτός ο κοινός
τόπος που έχει να κάνει με τον έρωτα για τον άνθρωπο είναι αυτό που κάνει
ξεχωριστή αυτή την επιστήμη. Ας μην ξεχνάμε ότι η Ψυχολογία ουσιαστικά
“γεννήθηκε” με τα πρώτα αγωνιώδη ερωτήματα που έβαζε ο άνθρωπος γύρω από μιαν
άγνωστη φύση που τον περιτριγύριζε και έναν άγνωστο εαυτό, που τον
“κατοικούσε”».

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο η κυρία Τσαλίκογλου θεωρεί απολύτως φυσιολογικό αυτό
που συμβαίνει με τα παιδιά: «Ένα παιδί – είτε το ομολογεί είτε όχι – μπορεί να
προσδοκά απ’ αυτό το επάγγελμα να μάθει και τον ίδιο του τον εαυτό. Κάπου μέσα
του τον έχει απασχολήσει, τον έχει “βασανίσει” ο εαυτός του. Ωστόσο μέσα απ’
το επάγγελμα αυτό δεν θα βρουν λύση στο πρόβλημα ή στα προβλήματά τους, αλλά
θα βρουν έναν τρόπο επαφής με τον εαυτό τους. Η ζωή μας είναι έτσι φτιαγμένη,
που είναι πολύ εύκολο να τον ξεχάσουμε, κάνοντας πράγματα. Η Ψυχολογία σε
παροτρύνει να θυμάσαι τον εαυτό σου, να είσαι σε μια συνεχή επαφή με τον εαυτό
σου. Είναι ένα είδος αγρύπνιας ως προς τον εαυτό σου».

Από την άλλη πλευρά όμως, η κυρία Τσαλίκογλου επισημαίνει ότι η διερεύνηση του
ατομικού παράγοντα, η μελέτη του ανθρώπου δεν μπορεί να γίνεται ένα
«καταφύγιο», ένα άλλοθι, που μπορεί να συγκαλύπτει τα δεινά και τις δυστυχίες
της εποχής μας: «Με το να ανάγουμε όλα τα προβλήματα σε ζητήματα της ψυχής
κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε το πλαίσιο, το περιβάλλον μέσα στο οποίο η ψυχή αυτή
ζει και αναπτύσσεται. Καμιά επιστήμη, αλλά ακόμη λιγότερο η Ψυχολογία δεν
είναι μια αξιολογικά ουδέτερη επιστήμη. Ο ψυχισμός αναπτύσσεται πάντα μέσα σε
ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο. Μπορεί π.χ. η κατάθλιψη από την οποία
πάσχει ένας άνεργος, ένας άπορος ή ένας πρόσφυγας να αναλυθεί μόνο με
ψυχολογικούς όρους; Μπορεί η κατάθλιψη να απομονωθεί από την κοινωνική
πραγματικότητα που βιώνει το άτομο αυτό; Ο ψυχολόγος δεν είναι κοινωνικός
αναμορφωτής. Το τι συμβαίνει εδώ μέσα μας έχει πάντα να κάνει με το τι
συμβαίνει εκεί έξω μας. Αυτό είναι κάτι που πρέπει συνεχώς να το έχουμε κατά
νου. Δεν μπορούμε να παρατηρούμε, να εξετάζουμε την ανθρώπινη συμπεριφορά με
τον ίδιο άκαμπτο και αποστασιοποιημένο τρόπο που υιοθετεί ο αστρονόμος όταν
παρατηρεί τα άστρα. Δεν πληγώνεται το φεγγάρι όταν το παρατηρούμε. Αντίθετα,
στις επιστήμες του ανθρώπου γεννιούνται συνεχώς περίπλοκες αντιδράσεις ανάμεσα
στον παρατηρητή και τον παρατηρούμενο. Έτσι το άτομο δεν είναι ένα παθητικό
αντικείμενο, που προσφέρεται προς ανάλυση, προς κατάτμηση στο βλέμμα του
«εντομολόγου ερευνητή».

Ευνοϊκές προοπτικές απασχόλησης

Δύσκολο το επάγγελμα του ψυχολόγου, που για να το κάνει σωστά, κατά την κυρία
Τσαλίκογλου, πρέπει:

– Να έχει παράφορη αγάπη για τη ζωή, που δεν είναι ποτέ ούτε τόσο όμορφη ούτε
τόσο άσχημη, όσο τη φανταζόμαστε

– Να έχει κριτικό βλέμμα στα πράγματα, αλλά όχι στην ανθρώπινη ύπαρξη

– Να αναζητά το νόημα ακόμα και πίσω από τις πιο αλλόκοτες και παράδοξες
συμπεριφορές

– Να προστατεύει τις γνώσεις του από τις απόλυτες αλήθειες

– Να δυσπιστεί στις έτοιμες συνταγές του «ευ ζην»

– Να έχει περιέργεια για το τι κρύβεται πίσω από ό,τι φαίνεται

– Να ακολουθεί αυτό που λέει ο ποιητής, ότι «τίποτα το πιο μυστηριώδες από τη
διαύγεια»

– Να θυμάται πάντα ότι οι διαγνώσεις δεν γίνονται στα… στούντιο και τα πλατό
με τα δυνατά φώτα

– Να μην ξεχνά ποτέ ότι το κοινωνικό πλαίσιο θέτει περιορισμούς, που δεν
μπορεί να υπερβεί η Ψυχολογία.

Και τότε θα είναι έτοιμος για το μακρύ ταξίδι της αυτογνωσίας και της
ετερογνωσίας.

Κάθε ταξίδι βεβαίως έχει και τα έξοδά του. Αυτά θα μπορέσει να τα βγάλει ο
ψυχολόγος καθώς είναι ένα επάγγελμα με ευνοϊκές προοπτικές απασχόλησης.
Απαραίτητη προϋπόθεση, όπως λέει η κυρία Τσαλίκογλου, είναι η πολύ καλή
εκπαίδευση που θα πρέπει να ολοκληρώνεται με ένα μεταπτυχιακό και να
συνεχίζεται διά βίου.