ΦΙΛΙΠ ΡΟΘ «Νισάφι πια με το κιτς των ηρώων»

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχασαν την αθωότητά τους μετά την 11η Σεπτεμβρίου
γιατί, απλούστατα, πριν δεν ήταν αθώες, λέει ο Φίλιπ Ροθ. «Για ποια αθωότητα
μιλάμε; Είναι αφέλεια να το λέμε. Από το 1668 έως το 1865 είχαμε δουλεία σε
αυτήν τη χώρα. Από το 1865 έως το 1955 ήμασταν μια κοινωνία σημαδεμένη από τις
διακρίσεις. Τι αθωότητα; Δεν ξέρω για ποιο πράγμα μιλάει ο κόσμος».

Ο Αμερικανός συγγραφέας είναι από τα μεγάλα μεγέθη της παγκόσμιας λογοτεχνίας
και δεν διστάζει να γίνεται αιρετικός, όταν χρειάζεται. Και τώρα φαίνεται ότι
χρειάζεται: «Μετά την 11η Σεπτεμβρίου υπήρξε μία πρώτη περίοδος κατά την οποία
όλοι έθεταν ερωτήματα γύρω από το νόημα των γεγονότων. Ήταν μία παράξενη
περίοδος και ήταν η πρώτη φορά που η Νέα Υόρκη μού προξενούσε ξανά το
ενδιαφέρον από την εποχή που την εγκατέλειψα και εγκαταστάθηκα στο Κονέκτικατ,
το 1993. Μετά, όμως, ήρθε το κιτς». Ο Φίλιπ Ροθ δηλώνει ότι τα γεγονότα αυτά
δεν τον ενδιαφέρουν ως συγγραφέα, αλλά ως πολίτη. «Η μόνη ιστορία που μπορώ να
απομονώσω, λογοτεχνικά, είναι η “κιτσοποίηση” 3.000 θανάτων.

Δεν είμαι ειρηνιστής. Αλλά όσο δεν μπορούμε να διανοηθούμε να δούμε ελαφρά τη
καρδία τόσους θανάτους, άλλο τόσο οφείλουμε να κρατήσουμε την αίσθηση της
αναλογίας σε αυτά τα πράγματα. Γίναμε μάρτυρες ενός οργίου εθνικού
ναρκισσισμού και μιας αδικαιολόγητης αίσθησης θυματοποίησης, που είναι
αποκρουστική. Και αυτό δεν έχει τέλος. Ακόμη και τώρα, είναι αδύνατο να
παρακολουθήσεις ένα ματς μπέιζμπολ χωρίς να πρέπει να ακούσεις προηγουμένως το
“Ο Θεός να ευλογεί την Αμερική” ή χωρίς να σου ζητήσουν να θυμηθείς τους
“ήρωές μας”. Αισθάνομαι σαν να θέλω να πω: νισάφι πια, η αξιοπρέπεια απαιτεί
να σταματήσετε».

Όσο για τις πολιτικές ομιλίες… «Ο δημόσιος λόγος είναι πάντα
ψεύτικος. Να γιατί ο Νόρμαν Μέιλερ κι εγώ, αλλά και άλλοι, προσπαθούμε με τη
γραφή να πολεμήσουμε τις αναλήθειες», λέει ο Φίλιπ Ροθ. «Τα γραπτά μας ξύνουν
την επιφάνεια και αποκαλύπτουν τι βρίσκεται από κάτω. Ο Μακάρθι χρησιμοποίησε
μία ιδιαίτερη γλώσσα για να καταδιώξει τους κομμουνιστές. Η γλώσσα
χρησιμοποιήθηκε εναντίον και του Κλίντον. Όσο για τον Μπους… Οι
εγγαστρίμυθοι τον έκαναν να μιλάει. Οι λόγοι του είναι σαν διαφημιστική
καμπάνια, αλλά δεν ξέρω αν αυτό πρόκειται να του βγει σε καλό».

«Η Νέα Υόρκη έγινε ξανά ενδιαφέρουσα, γιατί έγινε ξανά μία πόλη σε κρίση», λέει ο Φίλιπ Ροθ

Στα τελευταία βιβλία τού Φίλιπ Ροθ περιλαμβάνεται μία πολιτική τριλογία:
πρόκειται για το «Αμερικανικό ειδύλλιο», το «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» και
το «The Human Stain». «Και στις τρεις περιπτώσεις ασχολούμαι με στιγμές της
αμερικανικής ιστορίας που είχαν τη μεγαλύτερη επιρροή επάνω μου ως πολίτη και
ως ατόμου», εξηγεί. Εκείνες τις πολύ σπάνιες στιγμές, που όλη η χώρα μιλάει
για το ίδιο πράγμα. Στο “Αμερικανικό ειδύλλιο” ασχολούμαι με τον πόλεμο του
Βιετνάμ. Στο “Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή” εμβαθύνω στα του Μακαρθισμού και
στο “The Human Stain” εκκινώ από την υπόθεση της Μόνικα Λιουίνσκι και τα
ατελείωτα ανέκδοτα που γέννησε. Διασκέδασα πολύ όταν έγραφα το κεφάλαιο όπου
τρεις πανεπιστημιακοί συζητούν για τις φτωχές σεξουαλικές επιλογές του
Κλίντον. Παρ’ όλο που οι πανεπιστημιακοί, γενικά, δεν έχουν ούτε το
απαιτούμενο πνεύμα ούτε την αναγκαία σεξουαλική ελευθερία για να μιλούν έτσι.
Πέρα όμως από την αστεία πλευρά του θέματος, ήθελα να εισάγω κάποιες σοβαρές
παρατηρήσεις. Για μένα, η ιστορία του Κλίντον και η ιστορία του πρωταγωνιστή
του βιβλίου, του Κόλεμαν, είναι ένα και το αυτό».

Βέβαια και ο ίδιος ο Φίλιπ Ροθ υπήρξε πανεπιστημιακός. Δίδαξε συγκριτική
λογοτεχνία στο Πρίνστον, στην Πενσυλβάνια. Και έχει ευαισθησία σε σχέση με τη
διδασκαλία, ιδίως των παιδιών, κάτι που αποτυπώνεται και στο «The Human
Stain», όπου ο συγγραφέας στηλιτεύει τη «βαθιά άγνοια του μέσου Αμερικανού
μαθητή». «Το πρόβλημα έγκειται στον τρόπο που διδάσκεται η αγγλική φιλολογία.
Είναι σκανδαλώδες. Όποια επιθυμία ανάγνωσης δεν καταστρέφεται από τη λαϊκή
κουλτούρα, την τηλεόραση, τις ταινίες ή τους υπολογιστές, αναλαμβάνει να την
καταπνίξει το μάθημα στην τάξη! Είναι μια τραγωδία. Υπάρχουν νέοι που φθάνουν
στο πρώτο έτος του Πανεπιστημίου χωρίς να ξέρουν πότε έγινε ο Β’ Παγκόσμιος
Πόλεμος και ο καθηγητής τούς βάζει να διαβάσουν Φουκό».

Στο τελευταίο του βιβλίο (κυκλοφόρησε πρόσφατα και στην Ελλάδα από τις
εκδόσεις «Πόλις», με τον τίτλο «Το ζώο που ξεψυχά»), ο Φίλιπ Ροθ επαναφέρει
τον Ντέιβιντ Κέπες, έναν ήρωα που είχε να εμφανίσει από το 1972. «Ο Κέπες
υπήρξε πάντα ένας λογικός άνθρωπος, με σώας τα φρένας, συγκρατημένα
υπερβολικός – υπερβολικός μόνο σε σαρκικές υποθέσεις όπου, ούτως ή άλλως, η
λέξη υπερβολικός είναι συζητήσιμη. Ο Κέπες είναι για μένα ο ιδανικός
χαρακτήρας. Γιατί να επινοήσω έναν άλλο; Βέβαια, τα τρία βιβλία στα οποία
πρωταγωνιστεί είναι διαφορετικά μεταξύ τους και θα μπορούσα να επινοήσω έναν
άλλο ήρωα. Αλλά τα τρία βιβλία είναι σαν μια σειρά από όνειρα, τα όνειρα ενός
ανθρώπου πέριξ των επιθυμιών του. Τα όνειρα είναι ζωή. Το γεγονός ότι τα
όνειρα είναι ασυνεχή, χωρίς μια λογική εξέλιξη, ακόμη και αν οι χαρακτήρες και
οι αντιλήψεις παραμένουν ίδιες, μου δίνει μεγαλύτερη ελευθερία στη διαχείριση
του κεντρικού μου ήρωα», εξηγεί.

Για δες καιρό που διάλεξε…

Ο Φίλιπ Ροθ είναι πολυγραφότατος. Ιδίως τα τελευταία χρόνια βρίσκεται σε
συγγραφικό οργασμό. Παρά το γεγονός ότι δεν είναι πια και τόσο νέος – έκλεισε
τα 69 -, τα τελευταία τέσσερα χρόνια έχει γράψει ισάριθμα βιβλία. Κάτι που,
από ένα παιχνίδι της τύχης, τον οδήγησε στη Νέα Υόρκη από το Κονέκτικατ, μία
ημέρα πριν από τα χτυπήματα!

«Γράφω πολύ γιατί δεν αφήνω ποτέ το σπίτι», λέει. «Στην πραγματικότητα,
ήμουν εντελώς εξοντωμένος όταν τελείωσα το τελευταίο μου βιβλίο, το “Το ζώο
που ξεψυχά”, και δεν ήμουν σε θέση να ξεκινήσω ένα καινούργιο· δεν είχα άλλες
δυνάμεις. Έτσι αποφάσισα να πάω στη Νέα Υόρκη… στις 10 Σεπτεμβρίου!

Επρόκειτο να μείνω λίγες ημέρες για να φορτίσω τις μπαταρίες μου. Την άλλη
ημέρα, πήγα να κολυμπήσω σε ένα αθλητικό κλαμπ. Εκεί έμαθα τι συνέβη στο
Κέντρο Εμπορίου. Παρ’ όλα αυτά κολύμπησα. Περίμενα να πέσει και ο δεύτερος
πύργος. Δεν ήθελα να μοιάζει σαν άνθρωπος με ξεριζωμένη καρδιά.

Προφανώς, είχα σοκαριστεί όπως όλοι, αλλά δεν είχα συνειδητοποιήσει ακόμη
το γεγονός. Ήταν λίγο όπως όταν το διαστημόπλοιο “Τσάλεντζερ” έπεσε από τον
ουρανό. Μετά το κολύμπι, βγήκα στον δρόμο. Και τότε είδα τα πλήθη τα σιωπηλά,
τα μοναχικά, να κάνουν πίσω και να απομακρύνονται από τους πύργους. Τότε ήταν
που συγκλονίστηκα. Άρχισα να περιφέρομαι στους δρόμους όπως το 1963, μετά τη
δολοφονία του Κέννεντυ. Κατέληξα να μείνω αρκετούς μήνες στη Νέα Υόρκη, όπου
είχα ένα στούντιο.

Για μένα η Νέα Υόρκη έγινε ξανά ενδιαφέρουσα, γιατί έγινε ξανά μία πόλη σε
κρίση, ιδίως τις εβδομάδες που ακολούθησαν, με όλους να περιμένουν την επόμενη
έκρηξη», λέει ο Αμερικανός συγγραφέας.

Επιμέλεια: Μανώλης Πιμπλής