Ο άνθρωπος που έσωσε τον κόσμο

Πανδαιμόνιο επικρατούσε στο σοβιετικό υποβρύχιο Β-59. Ένα αμερικανικό
αντιτορπιλικό τού έστελνε προειδοποιητικά σήματα: Βγείτε στην επιφάνεια ή θα
δεχθείτε επίθεση. Μέσα στο υποβρύχιο το οξυγόνο τελείωνε. Τα μέλη του
πληρώματος λιποθυμούσαν. Η ένταση ήταν σε ακραίο και εκρηκτικό σημείο. Ήταν 27
Οκτωβρίου 1962, το αποκορύφωμα της κουβανικής κρίσης των πυραύλων.

Πύραυλος SS4 «Sandal». Πύραυλοι τέτοιου είδους πυροδότησαν την κουβανική κρίση το 1962

Οι αξιωματικοί που επέβαιναν στο σοβιετικό υποβρύχιο φώναζαν απεγνωσμένα στον
καπετάνιο να βυθίσει το αμερικανικό σκάφος. Αυτό όμως που οι Αμερικανοί δεν
γνώριζαν ήταν πως το σοβιετικό υποβρύχιο, και άλλα τρία που ήταν μέσα στα
χωρικά ύδατα της Κούβας, κουβαλούσαν το κάθε ένα μία τορπίλη με πυρηνική
κεφαλή.

Και οι επιβαίνοντες στο σοβιετικό υποβρύχιο Β-59 είχαν λάβει την εντολή να
εξαπολύσουν την πυρηνική τορπίλη που μετέφεραν, με την έγκριση των τριών
αξιωματικών του πληρώματος. Εκείνη τη στιγμή λοιπόν, της 27ης Οκτωβρίου 1962,
οι δύο αξιωματικοί του Β-59 ήθελαν να εξαπολύσουν την πυρηνική τορπίλη
εναντίον του αμερικανικού σκάφους. Ο τρίτος είπε όχι. Το όνομά του ήταν
Αρχίποφ. Αυτός είναι ο άνθρωπος που έσωσε τον κόσμο.

Αυτήν την άγνωστη ιστορία για το πώς ο κόσμος μας έφτασε… μία λέξη από το
πυρηνικό ολοκαύτωμα, αφηγήθηκε το περασμένο Σαββατοκύριακο, έξω από την Αβάνα,
στο πλαίσιο ενός συνεδρίου που διοργανώθηκε για την 40ή επέτειο της κρίσης των
πυραύλων, ο Βαντίμ Ορλόφ. Πρόκειται για έναν Ρώσο που ήταν μέλος του
πληρώματος – αρμόδιος για την αποκωδικοποίηση μυστικών σημάτων και κωδικών του
υποβρυχίου – του σοβιετικού υποβρυχίου Β-59.

Αυτή ήταν μία μονάχα από τις πολλές άγνωστες ιστορίες για την κουβανική κρίση
των πυραύλων, που ακούσθηκαν ύστερα από 40 χρόνια, κατά τη διάρκεια αυτού του
διήμερου συνεδρίου. Αυτήν επέλεξε να προβάλει η «Ουάσιγκτον Ποστ», τονίζοντας
τη δήλωση του Ρόμπερτ Μακ Ναμάρα, του υπουργού Άμυνας επί κυβερνήσεως του Τζων
Φιτζέραλντ Κέννεντυ, ότι μια επίθεση σε αμερικανικό πλοίο με πυρηνικό πύραυλο
θα είχε εξελιχθεί σε πλήρη πυρηνικό πόλεμο μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων.

Οι «Νιου Γιορκ Τάιμς» όμως επέλεξαν να εστιάσουν το ενδιαφέρον τους στο παρόν.
Και το μέλλον. Γι’ αυτό εξάλλου και πρόβαλαν το ότι σε αυτό το συνέδριο της
Κούβας συναντήθηκαν οι άνδρες μιας γενιάς που παρ’ ολίγον να κατέστρεφαν τον
κόσμο. Εκεί, σε ένα μεγάλο ξενοδοχείο, λίγα χιλιόμετρα έξω από την Αβάνα της
Κούβας, οι παλιοί εχθροί έγιναν νέοι φίλοι και αντήλλαξαν σημειώσεις για το
πόσο κοντά στον πυρηνικό πόλεμο έφθασε ο κόσμος μας κατά τη διάρκεια των 13
ημερών που κράτησε η κουβανική κρίση των πυραύλων – η περίοδος που χρειάσθηκε
ώστε οι Σοβιετικοί να αποσύρουν τους πυρηνικούς πυραύλους από την Κούβα, αφού
οι ΗΠΑ ανακάλυψαν ότι η Μόσχα είχε μυστικά εγκαταστήσει πυρηνικούς πυραύλους
στην Κούβα.

Οι άγνωστες ιστορίες

Οι συμμετέχοντες στο συνέδριο είπαν, μεταξύ πολλών άλλων, ότι πήγαν εκεί για
να μάθουν και άγνωστες πτυχές ενός επεισοδίου που άλλαξαν τις ζωές τους με
τρόπους που ακόμα τους κάνουν να ανατριχιάζουν. Είπαν ότι ήρθαν στο διήμερο
αυτό συνέδριο για να εξασφαλίσουν ότι κάτι τέτοιο, όπως η κουβανική κρίση των
πυραύλων, δεν θα ξανασυμβεί, και για να προσφέρουν μαθήματα για τις σύγχρονες
κρίσεις στον κόσμο – κυρίως για την πρόθεση του Αμερικανού προέδρου Τζορτζ
Μπους να χτυπήσει το Ιράκ.

Ο πρόεδρος Φιντέλ Κάστρο της Κούβας καθόταν στην μια πλευρά της αίθουσας όπου
γινόταν το συνέδριο, ντυμένος με ένα αυστηρό μπλε κουστούμι. Τα πούρα που
κάπνιζε, τα οποία ήταν το παλαιό σήμα κατατεθέν του, έχουν χρόνια τώρα
καταργηθεί, αλλά η διάθεσή του ήταν ακμαία και οι μακροσκελείς του ομιλίες
ακόμα σε φόρμα.

Μέσα στην αίθουσα, γκριζομάλληδες πρώην Σοβιετικοί στρατηγοί κάθονταν από την
μια πλευρά του μεγάλου τραπεζιού. Απέναντί τους κάθονταν τα πρώην μέλη της
κυβέρνησης του Τζον Φιτζέραλντ Κέννεντυ και τα στελέχη του, καθώς και η χήρα
του Ρόμπερτ Κέννεντυ, Έθελ Κέννεντυ.

Ήταν σαν μια ζωντανή σελίδα παρμένη από ένα βιβλίο Ιστορίας. Σαφές ήταν όμως
το μήνυμα που αυτό το συνέδριο έδινε. Το είπε και ο Θίοντορ Σόρενσον, ο οποίος
έγραφε τις ομιλίες του προέδρου Κέννεντυ: «Στέλνουμε ένα πολύ καλό μήνυμα σε
έναν κόσμο που βρίσκεται στο χείλος του πολέμου. Γιατί το δικό μας συνέδριο
δεν είναι ένα συνέδριο μνήμης, είναι ένα συνέδριο συμφιλίωσης».

Η μακροβιότητα του Κάστρο

Ο Βρετανός πρεσβευτής στην Αβάνα, την εποχή της κρίσης των πυραύλων, είχε
προβλέψει με ακρίβεια τη μακροβιότητα του κομμουνιστικού καθεστώτος και του
ηγέτη του Φιντέλ Κάστρο στη νήσο, όπως αποκαλύφθηκε την Κυριακή, τελευταία
ημέρα του συνεδρίου, αφιερωμένου στην 40ή επέτειο των γεγονότων που συντάραξαν
τότε τον κόσμο.

«Το σοβιετικό σχέδιο, να χρηματοδοτηθεί οικονομικά η Κούβα και να
χρησιμοποιηθεί ως πρότυπο αντί για στρατιωτική βάση, είναι μια δυνατότητα»,
προειδοποιούσε τότε το Λονδίνο ο σερ Χέρμπερτ Μάρτσαντ.

«Υπό αυτές τις συνθήκες είναι δύσκολο να προβλέψουμε ποιες δυνάμεις θα
μπορούσαν να ανατρέψουν το σημερινό καθεστώς», έγραφε ο πρέσβης στις 10
Νοεμβρίου 1962, δύο εβδομάδες μετά την κρίση.

Ο Μάρτσαντ υποσημείωνε πως οι αντίπαλοι του κουβανικού καθεστώτος, οι οποίοι
στήριζαν τις ελπίδες τους σε μια αμερικανική επέμβαση, «αποκαρδιώθηκαν» από τη
«φθίνουσα προοπτική μιας Κούβας απαλλαγμένης από τον Κάστρο».

Η άφιξη των σοβιετικών πυραύλων ­ «ο καθένας τους μεγαλύτερος από ένα ρόπαλο
του κρίκετ» ­ έπιασε τους δυτικούς διπλωμάτες και τις μυστικές υπηρεσίες στον
ύπνο, γράφει ο Μάρτσαντ, ο οποίος ξεκινά την αναφορά του τονίζοντας πως
μοιάζει σαν να είναι «μία μάλλον τρελά απίθανη συνέχεια» του μυθιστορήματος
του Γκρέιχαμ Γκριν «Ο άνθρωπός μας στην Αβάνα» παρά ένα υπηρεσιακό
τηλεγράφημα.