Τρεις κόσμοι στο μεταίχμιο

Ο Γιώργος Κιμούλης στον ρόλο του Σάυλωκ, στον σαιξπηρικό «Έμπορο της Βενετίας»

Ο κόσμος της φεουδαρχίας, η ανερχόμενη αστική τάξη των εμπόρων και «οι ξένοι»,
οι μετανάστες, οι παρείσακτοι που κυριαρχούν στο περιθώριο της κοινωνικής και
της οικονομικής ζωής. Ο κόσμος της φεουδαρχίας αντιπροσωπεύεται από την Πόρσια
και το περιβάλλον της. Ενώ είναι ένας κόσμος που φεύγει, που η ιστορία τού
έχει γυρίσει την πλάτη, ίσως και γι’ αυτό τον λόγο, είναι ένας κόσμος ιδεατός,
ιδανικός και φαντασιώδης.

Το Μπελμόντ (ο ωραίος κόσμος) είναι ένα περιβάλλον μυθικό, ουτοπιστικό, έξω
από την τύρβη και τη χλαλοή της αγοράς, πέρα από τις αντιπαλότητες των
συγκρουόμενων συμφερόντων, κόσμος «ηθικός αγγελικά πλασμένος», χαριτωμένος,
ισορροπημένος, χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς κακίες, όπου κυβερνά ο έρωτας, η
ανεξιθρησκεία, η ανοχή. Κόσμος παρ’ όλα αυτά αντιφατικός, αφού ακόμη
λειτουργούν τα παλαιά ηθικά αξιώματα μιας αυταρχικής πατριαρχίας και που
διαδέχεται όμως ομαλά μια ήπια μητριαρχική κοινωνία τρυφερότητας αλλά και
θηλυκής τυραννίας.

Ο κόσμος των εμπόρων είναι κόσμος ανταγωνιστικός, γεμάτος αντιφάσεις, χωρίς
ηθικούς φραγμούς που τον αντιπροσωπεύει στο έργο του Σαίξπηρ ο Αντόνιο, ο
Μασάνιο, ο Γρατιανός και η ασύδοτη παρέα τους, αλαζόνες, αυταρχικοί,
ματαιόδοξοι, κερδοσκόποι, γλεντοκόποι, σπάταλοι αλλά και χρεωμένοι,
επιπόλαιοι, κυνικοί, εμπαθείς, υβριστές και προσβλητικοί, ασεβείς και
ερωτικοί, διαθέσιμοι ερωτικά έως τα άκρα. Μέθυσοι, άρπαγες, γενναιόδωροι και
νταήδες.

Ο κόσμος των παρείσακτων αντιπροσωπεύεται από τον Σάυλωκ, τον Τουμπάλ
και την Τζέσικα. Ως τάξη είναι μετέωροι αλλά κρατάνε καλά μια μεσάζουσα
οικονομική θέση. Η κοινωνία της εποχής, που καταγράφει τα δρώμενα της ο
Σαίξπηρ, ενώ έχει ακόμη πολλά από τα γνωρίσματα της φεουδαρχικής δομής των
κοινωνικών σχέσεων, έχει αρχίσει και εμφανίζει τα πρώτα δείγματα της αστικής
οικονομίας. Από το εχέγγυο της γης περνάμε στη φερεγγυότητα της κινητής
περιουσίας. Από την κληρονομική ευγένεια στο κύρος του αυτοδημιούργητου,
ριψοκίνδυνου εμπόρου. Ανάμεσα ο τοκοφλύφος, αυτός που πολλαπλασιάζει το έχει
του δανείζοντας και στους ξεπεσμένους φεουδάρχες με ενέχυρο τη γη τους και
τους αναγκεμένους αστούς με ομόλογα, τιμαλφή και το προσωπικό τους κύρος ως
φερέγγυα υποκείμενα στην πιάτσα.

Πριν δημιουργηθεί η μεγάλη αστική σύλληψη οι τράπεζες και το τραπεζικό
κεφάλαιο, ο τοκογλύφος κυριαρχεί στην αγορά και καλύπτει τις συναλλακτικές
σχέσεις και τις ανάγκες της αγοράς, όταν λείπει η ρευστότητα.

Ο Σαίξπηρ εμπλέκει στη δραματουργική του πλοκή με τρόπο δαιμόνιο τους
τρεις αυτούς κόσμους, ένας απένταρος αστός ερωτεύεται, χρησιμοποιώντας την
ταξική λογική του, μια κληρονόμο της φεουδαρχικής τάξης, ένας άλλος απένταρος
αστός γλεντοκόπος απάγει μια εβραιοπούλα πλούσια μαζί με τα τιμαλφή της και το
ρευστό που κρατάει ο πατέρας της στο σεντούκι του, κεφάλαιο αποκτημένο από
τοκογλυφία. Ένας πλούσιος αστός με ασταθή περιουσία (πλοιοκτήτης, άρα έρμαιο
των καιρών, των ληστών και της τύχης) δανείζεται με επαχθείς όρους χρήματα από
τον εβραίο τοκογλύφο. Μέσα σε μιαν ανοιχτή κοινωνία όλα είναι δυνατά και όλες
οι διασυνδέσεις πιθανές.

Το ενδιαφέρον πάντως ειδικό στοιχείο του έργου, που ο Σαίξπηρ επιμόνως
ονομάζει κωμωδία, είναι το θρησκευτικό χάσμα που χωρίζει τα δύο μεταξύ τους
στρατόπεδα. Και δεν αναφέρομαι κυρίως στα δογματικά και ιδεολογικά στοιχεία
που χωρίζουν τις δύο πλευρές. Αλλά είναι φανερό πως το χριστιανικό και το
εβραϊκό δόγμα καθορίζουν και το συγκεκριμένο ήθος, τις ορισμένες κοινωνικές
συμπεριφορές των ανθρώπων που εμφανίζονται ως φορείς των δογμάτων. Το ηθικό
δόγμα της βίβλου «οφθαλμός αντί οφθαλμού» και «οδούς αντί οδόντος» κυριαρχεί
στη συνείδηση του Σάυλωκ και μια ανεκτική ηθική ευρύτητα αναγεννησιακής
ανθρωποκεντρικής ηθικής, χωρίς κανόνες, δεσπόζει στον κόσμο του εμπόρου. Στη
φεουδαρχική ηθική κυριαρχεί μια συντηρητική, ρομαντική και εγωκεντρική λογική
στις ανθρώπινες σχέσεις.

Ο Θανάσης Θεολόγης σκηνοθέτησε με μια αισθητική και ιδεολογική ευρύτητα το
σαιξπηρικό κείμενο. Το αλάφρωσε από τα σημαντικά του ιδεολογικά και ηθικά
προτάγματα και περιορίστηκε να αφηγηθεί τον γοητευτικό του Μύθο, τη θεατρική
του ευφράδεια και τις φωτοσκιάσεις των χαρακτήρων χωρίς να μπει στα βαθιά
υπόγεια. Είχε στη διάθεσή του την έξοχη μετάφραση του Μίνου Βολανάκη. Θεατρικά
ρέουσα και στις ρητορικές της εξάρσεις άκρως λυρική.

Ο Άγγελος Αγγελής σχεδίασε θεατρικώς πρόσφορο χώρο, ικανό να χρησιμεύσει στις
περιοδείες, και θαυμάσια κοστούμια.

Ο Γιούρι Στούπελ έγραψε απλή αλλά σημαίνουσα μουσική και ο Πέτρος
Γάλλιας χορογράφησε σεμνά τις λιγοστές χορευτικές σκηνές. Στους ρόλους υπήρξε
μια εμφανέστατη ανισορροπία ακόμη και στις ερμηνείες των ίδιων των ρόλων, π.χ.
η Ελευθερία Βιδάκη (Πόρσια) είχε στιγμές αμηχανίας και ανωριμότητας στις
σκηνές της θηλυκής της φύσης, ενώ ήταν άκρως αποτελεσματική και χαριτωμένη ως
άντρας δικαστής! Ο Γιάννης Κρανάς είχε μια αδικαιολόγητη νωχέλεια στις πρώτες
στιγμές, μια διστακτική προσέγγιση του ρόλου στις καθαρά ερωτικές αιχμές του
ρόλου, αλλά ήταν πειστικός στις σκηνές του δικαστηρίου. Ο Γιάννης
Καλατζόπουλος, ώριμος ηθοποιός, συνέλαβε με πρωτότυπο τρόπο τον Λάνσελοτ
Γκόμπο αλλά υπέπεσε σε γραφικότητες και υπερβολές κυρίως στις βωβές σκηνές. Ο
Στάθης Βούτος ήταν καλύτερος στον υποταγμένο Τουμπάλ και ο Δημήτρης Μαύρος
έδειξε τα προσόντα του όταν ξεμέθυσε! Ο Κώστας Φαλελάκης έχει προσόντα για το
κλασικό θέατρο αλλά για να το υπηρετήσει σωστά πρέπει να σταμπιλάρει τη φωνή
του και να μην την ακούει!

Ευοίωνη, σεμνή και με εσωτερικότητα η Τζέσικα της Έφης Λογγίνου.

Το γεγονός της παράστασης

Το γεγονός της παράστασης αλλά νομίζω και της θερινής υποκριτικής
συγκομιδής υπήρξε ο Σάυλωκ του Γιώργου Κιμούλη. Ο ηθοποιός αυτός έρχεται από
άλλη περιοχή της σκηνικής γεωγραφίας. Μελετά το κείμενο ως παρτιτούρα και ως
ψυχογράφημα, ως κοινωνικό γκέστους και ως κληρονομική καταβολάδα. Τέτοια
πρισματική σύλληψη ενός ρόλου δεν βλέπουμε συχνά στην ελληνική σκηνή. Η κίνηση
εκκινεί από τα μέσα. Κάθε στάση, κάθε χειρονομία, μια παύση, ένα γελάκι, ένας
υπαινιγμός, μια ασάφεια στην έκφραση, μια απειλητική κραυγή, μια εχθρική σιωπή
έχουν ταυτόχρονα ψυχολογικό, κοινωνιολογικό, κληρονομικό, ιδεολογικό και
πνευματικό κίνητρο.

Ο εβραίος του ήταν συνάμα τραγικός και γελοίος, αμήχανος και πολυμήχανος,
παντοπόρος και άπορος, πολίτης και αναρχικός, νομοταγής και αποστάτης,
σκληρός, απάνθρωπος και απελπισμένος. Δηλαδή ένας πλήρης ιλαροτραγικός
χαρακτήρας, κοινώς ένας παγιδευμένος στα γρανάζια όποιας εξουσίας Άθρωπος. Το
Τέλος της υποκριτικής τέχνης και η Αρχή της μεγάλης ποιητικής.