Από τους κήπους στους ρύπους

Βεβαίως επειδή είναι περιοχές εύφορες και ειδικευμένες στην καλλιέργεια
ορισμένων αγροτικών προϊόντων (π.χ. αμπελώνες) έχουν δεχτεί τις σύγχρονες
μεθόδους καλλιέργειας (ποτιστικά συστήματα, αρδευτικά έργα, αποθηκεύσεις,
αντιπλημμυρικά συστήματα, θερμοκήπια κ.λπ.), αλλά το τοπίο παραμένει ανέπαφο,
τα μεγέθη της ανθρώπινης δομικής παρέμβασης κρατούν τις αναλογίες του
παρελθόντος. Αν επισκεφτεί κανείς τη Νότια Αγγλία, την περιοχή του Ντέβον,
αντιλαμβάνεται γιατί έδωσε φυσικό ντεκόρ στο θαυμάσιο φιλμ «Η ερωμένη του
λοχαγού», ντεκόρ που περιγράφεται στο βιβλίο εποχής που ενέπνευσε τον
σκηνοθέτη. Όταν οι ευρωπαϊκές χώρες εισήλθαν πλησίστιες στη βιομηχανική
επανάσταση καθόρισαν τέμνοντας τα εδάφη τους πού θα ανεγερθούν «τεμένη» της
βαριάς τους βιομηχανίας. Άφησαν όμως αλώβητες γεωργικές περιοχές, ιστορικά
τοπία, δρυμούς, όρη και γραφικά λιμάνια που διέσωζαν είτε ειδικευμένα προϊόντα
είτε αρχαίες μνήμες είτε νοσταλγικές αναμνήσεις. Δεν υπάρχουν μόνο διατηρητέα
κτίρια. Υπάρχουν και διατηρητέες φυσικές καλλονές, ιστορικοί χώροι και
παραδοσιακές καλλιέργειες. Οι Ευρωπαίοι δεν ξεπούλησαν τη γη τους, δεν
ευτέλισαν την ιστορία τους και δεν οικοδόμησαν σώνει και καλά κάθε σπιθαμή
γης. Περιοδεύοντας κανείς στην περιοχή του Λίγηρα, στην Ουαλία, στη Σκωτία,
στη Μεγάλη Ελλάδα συναντάει αγροικίες, εκτεταμένες καλλιέργειες, όμορφα σπίτια
στο μέτρο του τοπίου, γραφικά ψαράδικα λιμανάκια χωρίς τη βάναυση παρέμβαση
του μπετόν.

Ας έρθουμε τώρα στα δικά μας και ας μην πάμε μακριά, ας εντοπίσουμε τις
παρατηρήσεις μας σε έναν ιστορικό χώρο και σε ένα βαθύ τοπίο μνήμης. Τη
Μεσογαία, τα Μεσόγεια. Είναι πιθανόν τα πιο γνωστά και τα πλέον αποτυπωμένα
τοπία που διαθέτουμε από τους ξένους περιηγητές. Εκατοντάδες ξένοι που
επισκέφτηκαν την Αττική άφησαν χιλιάδες χαλκογραφίες και χαρακτικά πάσης
φύσεως και αργότερα πληθώρα φωτογραφιών που απεικονίζουν τους χώρους του μύθου
και της ιστορίας, το τοπίο όπου γεννήθηκε και ήκμασε ένας μοναδικός πρωτότυπος
και τολμηρός πολιτισμός. Κυριάρχησαν σ’ αυτό το τοπίο και έχουν αποτυπωθεί στα
λυρικά και στα δραματικά κείμενα των Αθηναίων δημιουργών αλλά και στη
ρητορική, δικανική και πανηγυρική λογοτεχνία, αλλά σημαντικά και στα ιστορικά
κείμενα, η ελιά, η άμπελος, η συκή, η κυπάρισσος, τα μυριστικά θαμνώδη, η
μέλισσα, η σαρδελίτσα και το σαφρίδι. Οι ποιητές ύμνησαν τη μυρτιά και τον
κισσό και το τερέτισμα του αηδονιού μέσα στις λόχμες.

Στα νεώτερα χρόνια τα Μεσόγαια από το Πικέρμι και τον Μαραθώνα έως το
Μαρκόπουλο και την Κερατέα έγιναν ο παράδεισος των οπωροκηπευτικών και του
αμπελιού. Η είσοδος της Αθήνας από την Ελευσίνα σημαδευόταν από τον εύφορο
ελαιώνα. Στην Πεντέλη και στον Υμηττό η αττική μέλισσα άρμεγε γύρη από τα
θαμνώδη μυριστικά.

Αφήνω βέβαια τα αρχαιολογικά μνημεία, τις ιστορικές μνήμες, τα ιερά τεμένη.
Από το Ελευσίνιο Τελεστήριο έως την Βραυρώνα, από Ραμνούντα και Τύμβο
μαραθωνομάχων έως Σαλαμίνα όλοι οι δρόμοι οδηγούσαν στην εξηρμένη αθηναϊκή
Ακρόπολη και στο αριστούργημα του Παρθενώνα.

Δεν αφήσαμε τίποτα όρθιο. Σπείραμε το τοπίο με βιοτεχνίες, συνεργεία,
παλιατζίδικα, βιομηχανίες, ξενοδοχεία τσιμέντου και αεροδρόμιο. Τώρα και
κωπηλατοδρόμιο. Γέμισε ο παλιός εύφορος τόπος παράνομες, αυθαίρετες κατοικίες,
χωρίς σχέδιο, χωρίς αποχέτευση, χωρίς κανένα αισθητικό, υποτυπώδες κριτήριο.

Αλλά να ήταν μόνο αυτό. Εδώ έχουμε να κάνουμε με μια οικονομική καταστροφή που
ήδη άρχισε να πληρώνεται ως μία σχεδόν τραγική Άττη. Υπήρχαν κάποτε στα
Μεσόγεια περιβόλια, αγροί, υδροβιότοποι, όπου οι κάτοικοι, αγρότες κυρίως,
καλλιεργούσαν λαχανικά και αμπέλια. Ακόμη και πριν από λίγα χρόνια, και τώρα
με φθίνουσα κλίμακα, οι κυριότεροι εκθέτες λαχανικών και ανθέων στις λαϊκές
αγορές ήταν Μαραθωνίτες και Σπαταναίοι. Οικογένειες ολόκληρες, παππούδες, γιοι
και εγγόνια ζούσαν, και ζούσαν καλά, από τα περιβόλια τους. Παιδιά σπουδάζανε,
προίκες (το πάλαι ποτέ) συνάζονταν με τα έσοδα από τον ευλογημένο αυτό τόπο.
Και ξαφνικά, εκεί γύρω στη δεκαετία του ’60 και με ρυθμούς καταιγιστικούς, τα
περιβόλια έγιναν οικόπεδα. Πουλήθηκαν ακριβά στους πανικόβλητους αστούς
(συνταξιούχους, υπαλλήλους, εμπόρους και καλλιτέχνες) που ασφυκτιούσαν στις
γιγαντούμενες μεγαλουπόλεις. Στρέμμα και οικόπεδο. Πλημμύρισαν οι κάμποι με
αυθαίρετα, χωρίς σχέδιο, ο παραθερισμός έγινε κόλαση και οι γειτονιές της
Αθήνας, οι προσφυγικές του Μεσοπολέμου και του Εμφυλίου, αναγεννήθηκαν στη
Λούτσα, τη Ραφήνα, την Παλλήνη, το Μαρκόπουλο, τα Καλύβια. Ο ένας πάνω στον
άλλο κι όλοι μαζί πάνω στην παλιά πλούσια εύφορη γη.

Τα εκατομμύρια αργύρια που εισπράχτηκαν από το ξεπούλημα της καλλιεργήσιμης
γης τι έγιναν; Έγιναν άνετα τσιμεντένια σπίτια με βεράντες, πυλωτές, κεραίες
τηλεόρασης και βέβαια πολυτελή αυτοκίνητα.

Ο εγγονός του παλιού Μεσόγειου περιβολάρη έχει ωραίο σπίτι σίγουρα, φοράει
ακριβά ρολόγια, οδηγεί γρήγορα και ακριβά αυτοκίνητα, αλλά δεν έχει τη γη του.
Και όση του έχει απομείνει δεν ξέρει την τέχνη να την καλλιεργεί. Μισθώνει
ξένους, Αθίγγανους, Πακιστανούς, Αλβανούς, Ινδούς οικονομικούς μετανάστες.

Ο παλιός αμπελουργός τώρα στα πανηγύρια του, όπου υπάρχουν (όσο κι αν έχουν
καταντήσει χυδαίο κιτς) πίνει κυρίως ξένες μάρκες μπίρας και πολύ ουίσκι.

Οι παλιοί αγρότες περιβολάρηδες χάνονται ή ακολουθούν τη θνητή μοίρα και οι
επίγονοι ξημεροβραδιάζονται στις καφετέριες, στα σκυλάδικα, ξοδεύουν
εκατομμύρια στα τηλεφωνήματα από 090 και άνεργοι, άεργοι και υποψήφιοι
υπάλληλοι τρώνε τα τελευταία «έτοιμα» από το ξεπούλημα του παλιού παραδείσου.
Είναι θλιβερό να βλέπεις ώριμους άντρες που κάποτε είχαν κτήματα είκοσι και
τριάντα στρεμμάτων εύφορης γης να υποαπασχολούνται ως ποτιστές του γκαζόν σε
πλούσιες βίλες μεγαλοαστών που αγόρασαν την παλιά ιδιοκτησία των κηπουρών
τους!

Μερικοί με τα χρήματα της «προδοσίας» άνοιξαν μαγαζιά με ηλεκτρικά είδη,
σουβλατζίδικα, μάντρες οικοδομικών υλικών, αντιπροσωπείες εταιρειών αυτόματου
ποτίσματος (για τους αστούς κυρίως που θέλουν να ποτίζεται κήπος και γκαζόν,
αφού λείπουν από τις βίλες τους 300 μέρες τον χρόνο) και, βέβαια,
αντιπροσωπείες αυτοκινήτων (δεν υπάρχει σπίτι στα Μεσόγεια χωρίς δύο
τουλάχιστον παρκαρισμένα αυτοκίνητα και τρία κινητά τηλέφωνα!). Η πλήρης
καταστροφή ήρθε με την τρέλα του Χρηματιστηρίου. Ολόκληρες περιουσίες που
έγιναν καταθέσεις μετατράπηκαν σε μια νύχτα σε μετοχές και μια πρωία σε
φούσκες.

Κτήματα (τα τελευταία) πουλήθηκαν όσο όσο, προίκες εξανεμίστηκαν, σπίτια
μπήκαν σε υποθήκες και χάθηκαν, τοκογλύφοι εκβιάζουν ακόμη, μαγαζιά
χρεοκόπησαν.

Η γη έγινε αέρας φρέσκος. Τα περιβόλια τσιμέντο, οι περιουσίες άχρηστα χαρτιά.
Οι αγρότες αεριτζήδες και το μυθικό, ιστορικό, φυσικού κάλλους τοπίο, Βαβέλ.
Αυτό στις μέρες μας ονομάζεται εκσυγχρονισμός, το άλλο όνομα της αλλοτρίωσης.