Η «εισβολή» των ΗΠΑ στην Κύπρο

Τον Δεκέμβριο του 1963 η κρίση στην Κύπρο έφτασε στο αποκορύφωμά της. Οι
ένοπλες συγκρούσεις που ξέσπασαν ανάμεσα στους Τουρκοκύπριους και τους
Ελληνοκύπριους έδειξαν στην πράξη πόσο ανεφάρμοστες ήταν οι συμφωνίες της
Ζυρίχης.

Καραμανλής, Μεντερές. Οι πρωθυπουργοί Ελλάδας και Τουρκίας υπέγραψαν τις συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου. Τον Δεκέμβριο του 1963 αποδείχτηκε με αιματηρό τρόπο ότι δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν

Οι διαπραγματεύσεις των τριών εγγυητριών δυνάμεων (Ελλάδα, Τουρκία, Βρετανία)
που έγιναν τον Ιανουάριο στο Λονδίνο δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα και οι
Τούρκοι απειλούσαν με εισβολή:

Αυτό που ανησυχούσε περισσότερο τους Αμερικανούς ήταν το ενδεχόμενο μιας
ένοπλης σύρραξης ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Σε σύσκεψη του προέδρου
Τζόνσον με τους επιτελείς του, που έγινε στις 25 Ιανουαρίου στην Ουάσιγκτον
(μνημόνιο αρ.3), ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Μπολ είπε στον
Τζόνσον ότι αν τα πράγματα φτάσουν στα άκρα, «το αποτέλεσμα θα είναι ο πόλεμος
ανάμεσα σε δύο χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ» (την Ελλάδα και την Τουρκία).

Ο Μπολ πάντως συνέστησε να αποφύγουν οι ΗΠΑ τον ρόλο του μεσολαβητή: «Όποιος
θα τακτοποιήσει αυτό το ζήτημα θα δυσαρεστήσει τους Έλληνες», είπε σε
τηλεφωνική επικοινωνία που είχε με τον πρόεδρο στις 28 Ιανουαρίου.

Έκθεση Λάμπουις

Η πρώτη ένδειξη για αλλαγή της αμερικανικής στάσης βρίσκεται σε μια έκθεση της
αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα από τις 27 Φεβρουαρίου του 1964 (τηλεγράφημα
αρ. 20). Όπως αναφέρει ο Αμερικανός πρέσβης Λάμπουις «έχουμε φτάσει σε ένα
σημείο όπου είναι αναγκαία η επανεξέταση της πολιτικής μας σε σχέση με την
Κύπρο». «Τηρώντας ουδετερότητα απέναντι στο πως θα πρέπει να είναι μια
μακροπρόθεσμη λύση, υποστηρίζουμε ­ όχι με λόγια, αλλά εκ του αποτελέσματος ­
την τουρκική εμμονή ότι οι συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου παρέχουν
στους Τούρκους νομική κάλυψη για επέμβαση. Επιπλέον στηρίζουμε τις ίδιες τις
συμφωνίες, δηλαδή το στάτους κβο, που αποδείχτηκε περίτρανα και επίπονα ότι
δεν λειτουργεί και θα πρέπει να αλλάξει», προσθέτει ο Λάμπουις.

Στις 7 Απριλίου του 1964, η πρεσβεία των ΗΠΑ στη Λευκωσία στέλνει στο Στέιτ
Ντιπάρτμεντ ένα υπόμνημα στο ίδιο πνεύμα με τον Λάμπουις, όπου για πρώτη φορά
προτείνεται η λύση της «ένωσης με την Ελλάδα ή μιας σχέσης ανάμεσα στην Ελλάδα
και την Κύπρο, όπως εκείνη ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Πόρτο Ρίκο». (Έγγραφο αρ.
29). Οι ίδιες συστάσεις γίνονται σε αναφορές από την Άγκυρα και την Αθήνα,
στις 8 Απριλίου. Ο συντονισμός δείχνει ότι η ιδέα ενός διαμεσολαβητικού ρόλου
κέρδιζε έδαφος. Το πρώτο βήμα για το «Σχέδιο Άτσεσον» είχε γίνει.

Επίσκεψη Μπολ

Η κατάσταση στην Κύπρο όμως παρέμενε εκρηκτική και οι δύο πλευρές έφτασαν πάλι
στα πρόθυρα του πολέμου, στις αρχές του καλοκαιριού. Το πρώτο δεκαήμερο του
Ιουνίου, ο Τζορτζ Μπολ επισκέφτηκε την Αθήνα και την Άγκυρα, όπου διαπίστωσε
ότι το μόνο έδαφος για διαπραγματεύσεις ήταν οι ιδέες για ένωση (στην Ελλάδα)
και διπλή ένωση (στην Τουρκία). Στην Αθήνα πάντως ο Μπολ φρόντισε να
καταστήσει σαφές στον Παπανδρέου, πως οι ΗΠΑ δεν θα έκαναν τίποτε να
εμποδίσουν μια τουρκική εισβολή στην Κύπρο, και περηφανεύεται αργότερα πως τον
ταρακούνησε: «Για πρώτη φορά η ελληνική κυβέρνηση είναι πραγματικά τρομαγμένη
στην προοπτική ενός ελληνοτουρκικού πολέμου», θα αναφέρει στον Τζόνσον. Στην
πραγματικότητα, ύστερα από τη συνάντηση αυτή, ο Παπανδρέου θα στείλει 4.000
άνδρες στην Κύπρο (αρ. 82).

Στις 11 Ιουνίου του 1964 ο Μπολ προτείνει στον πρόεδρο την αμερικανική
διαμεσολάβηση (μνημόνιο αρ. 64):

«Είμαστε τώρα σε θέση για πρώτη φορά να δώσουμε μια λύση στο Κυπριακό, αν
είμαστε έτοιμοι να επενδύσουμε χρόνο, ενέργεια και κύρος. Ο ΟΗΕ δεν είναι σε
θέση ούτε να ξεκινήσει κάτι τέτοιο. Το μόνο που κατάφερε ο Τουομιόγια (ο
μεσολαβητής του ΟΗΕ Σακάρι Σεβέρι Τουομιόγια ανέλαβε τέλος Μαΐου του 1964)
ήταν να χάσει την εμπιστοσύνη τόσο της τουρκικής όσο και της ελληνικής
κυβέρνησης.

Ο κεντρικός στόχος των προσπαθειών μας θα πρέπει να είναι διμερείς
διαπραγματεύσεις των δύο κυβερνήσεων, υπό την εποπτεία ενός ισχυρού εκπροσώπου
της αμερικανικής κυβέρνησης σαν καταλύτη. Στο μνημόνιο αυτό, ο Μπολ προτείνει
για τον ρόλο αυτό τον πρώην υπουργό Εξωτερικών Ντην Άτσεσον, που ξέρει το θέμα
και δεν διστάζει να ασκήσει πίεση».

Για την Ένωση

Οι Αμερικανοί πάντως γνώριζαν ότι η ένωση μπορεί να ήταν επιθυμητή στην Αθήνα,
η Λευκωσία όμως την αντιμετώπιζε αρνητικά. Στις 9 Φεβρουαρίου, ο Μπολ
συνάντησε τον υπουργό Εξωτερικών της Κύπρου, Σπύρο Κυπριανού στο Λονδίνο.
Σύμφωνα με την έκθεση του Αμερικανού πρέσβη στο Λονδίνο Μπρούστερ (αρ. 9) «ο
Κυπριανού είχε αμφιβολίες για τις πιθανότητες ενός διαμεσολαβητή. Εξέφρασε την
άποψη, πως αν υπήρχε τρόπος να βγάλουν την Ελλάδα και την Τουρκία από την
εικόνα, οι πιθανότητες επιτυχίας ήταν μεγαλύτερες. Και υποστήριξε ότι πριν από
δέκα χρόνια η ένωση ενδεχομένως να ήταν η καλύτερη λύση. Τέτοια ριζοσπαστική
λύση όμως, ίσως να μην ήταν δυνατή σήμερα». Τις ίδιες απόψεις, σε πιο έντονο
ύφος, μετέφερε ο Κυπριανού και στη συνάντηση που είχε με τον Τζόνσον στις 7
Μαρτίου του 1964.

-Στείλε τον Μπολ στην Αθήνα και άναψέ τους φωτιές…

Λίντον Τζόνσον, Τζορτζ Μπολ. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ συμβούλεψε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να στείλει τον υφυπουργό Τζορτζ Μπολ στην Αθήνα και να «ανάψει φωτιές» στους Έλληνες

Απόσπασμα τηλεφωνικής συνομιλίας του προέδρου Τζόνσον με τον υπουργό
Εξωτερικών Ντιν Ρασκ για το Κυπριακό στις 9 Ιουνίου 1964 (αρ. 59)

Λ.Τζ.: Ου-χου, λοιπόν αυτό είναι καλό;

Ν.Ρ.: Έτσι νομίζω, κύριε.

Λ. Τζ.: Φαίνεται ότι έχουμε ανάγκη να πετύχουμε κάποιες λύσεις, έτσι δεν
είναι;

Ν.Ρ.: Πιστεύω ότι χρειαζόμαστε κάμποσο καιρό για λύσεις. Αυτό είναι ένα από τα
πιο…

Λ.Τζ.: Αν ήμουν υπουργός Εξωτερικών θα τον έστελνα (τον Μπολ) στην Ελλάδα και
θα έλεγε: «Λοιπόν, κ. πρωθυπουργέ, δείτε τι συνέβη. Ειδοποιηθήκαμε ότι
ετοιμάζονταν (οι Τούρκοι) να κάνουν εισβολή εκείνη τη νύχτα. Τους πείσαμε να
μην το κάνουν. Δεν νομίζουμε ότι τα πράγματα εξελίσσονται όπως θα έπρεπε και
ανησυχούμε πολύ για το τι πρόκειται να συμβεί. Και σας καλούμε να ασκήσετε όση
επιρροή έχετε πάνω στον Μακάριο να αφήσει τα Ηνωμένα Έθνη να κλείσουν τη
συμφωνία για σας αντί να τους πυροβολείτε (τους Τουρκοκυπρίους) και να τους
συλλαμβάνετε και να τους απαγάγετε. Και θεωρούμε ότι αν δεν δείξετε πυγμή και
δεν κινηθείτε, όπως κινηθήκαμε εμείς με την Τουρκία, το αποτέλεσμα θα είναι
ένα πολύ ματωμένο μπάνιο». Δεν ξέρω άλλες συγκεκριμένες προτάσεις διαφορετικές
από αυτό, αλλά μου φαίνεται ότι θα μας δώσει κάτι να πούμε στους Τούρκους, που
θα τους ικανοποιήσει. Τώρα αν νομίζετε ότι θα έπρεπε να επιστρέψει πριν το
κάνει αυτό…

Ν.Ρ.: Νομίζω ότι αν το πείτε αυτό στον Έλληνα πρεσβευτή όταν σας φέρει το
μήνυμα, θα έχει μεγάλο βάρος και επιρροή στην Αθήνα. Αφήστε με όμως να μιλήσω
στον Τζορτζ Μπολ και να πάρω την άποψά του σε αυτό το σημείο.

Λ.Τζ.: Εντάξει. Αυτό είναι καλό. Δεν πιστεύω όμως ότι ο Ινονού θα το θεωρήσει
αρκετό ­ να μιλήσω σε αυτόν τον μικρό πρεσβευτή εδώ πέρα.

Ν.Ρ.: Ου-χου.

Λ.Τζ.: Νομίζω ότι αν πιστεύει ότι αυτός ο άνθρωπος διέσχισε τον Ατλαντικό και
πήγε στην Αθήνα και τους άναψε φωτιές, όπως ανάψαμε φωτιές στους Τούρκους,
νομίζω ότι θα πιστέψει ότι είμαστε σοβαροί σε αυτό το ζήτημα και δεν κοιμόμαστε.