Η περίοδος της «μετάλλαξης»

Σε μια γενική πολιτική συζήτηση με έναν από τους «εκσυγχρονιστές» της
κυβέρνησης, που τον συναντούσε συχνά ο Μιχάλης Ράπτης ή «Πάμπλο», είχε
εκφράσει την άποψη ότι «η 17Ν από ένα σημείο και πέρα άλλαξε χέρια». Η
παρατήρηση δεν εξέφραζε γνώση προσώπων. Αντιθέτως, ήταν προϊόν εκτίμησης με
αφορμή τις συνεχείς «μεταλλάξεις» της οργάνωσης από τη μία δεκαετία στην άλλη.

Τούτο φαινόταν από τις επιλογές στόχων.

Τα χτυπήματα της 17Ν της δεκαετίας του ’70 εντάσσονται σαφώς στο πνεύμα της
μεταδικτατορικής περιόδου, με κλασικό παράδειγμα τη δολοφονία του σταθμάρχη
της CIA Ρίτσαρντ Γουέλς. Τη δεκαετία του ’80 συνεχίζει να χτυπάει Άμερικανούς
– κυρίως όμως «στολές».

Όπως προκύπτει και από την απολογία του Σάββα Ξηρού, οι τρομοκράτες μάθαιναν
από τον Τύπο το όνομα του θύματος και το πρόσθεταν στην προκήρυξη. Τη δεκαετία
του ’80 χτυπά επίσης επιχειρηματίες, εκδότες, οικονομικούς παράγοντες και
πολιτικά πρόσωπα. Τη δεκαετία του ’90 η 17Ν λαμβάνει και εθνικιστικά
χαρακτηριστικά, με μια σειρά επιθέσεων κατά Τούρκων διπλωματών. Το ερώτημα αν
τα μέλη της οργάνωσης είχαν αλλάξει, ήταν εύλογο.

Μία από τις υποθέσεις εργασίας Ελλήνων και ξένων ερευνητών της Αστυνομίας,
πριν από τη βόμβα του Πειραιά και τις συλλήψεις, ήταν ότι η οργάνωση είχε
υποστεί κάποιες αλλαγές από το 1989-90 και μετά. Οι αρχές γνώριζαν ότι στις
αρχές της δεκαετίας του ’80 ο Γιωτόπουλος είχε στρατολογήσει στην οργάνωση
νεώτερα πρόσωπα, που έπαιζαν ρόλο «εκτελεστικών». Ήταν η δεύτερη γενιά της
17Ν. Πίστευαν ότι ο «ψηλός» – που δεν τον ήξεραν ως «Λάμπρο», αλλά ως «Νικήτα»
– είχε πιάσει πιστόλι, δεν ήταν απλός καθοδηγητής και συντάκτης προκηρύξεων. Ο
«ψηλός» ήταν, άλλωστε, ο άνθρωπος που πυροβόλησε τον Ρίτσαρντ Γουέλς. Έλληνες
και ξένοι ερευνητές εκτιμούσαν ότι συνέχισε να συμμετέχει στα χτυπήματα μέχρι
το τέλος της δεκαετίας του ’80. Μετά, λόγω ηλικίας, απεσύρθη από το
πεζοδρόμιο. Από εκείνο το χρονικό σημείο και μετά, εθεωρείτο ότι πήραν το πάνω
χέρι οι εκτελεστικοί, που «σε κάποιες περιπτώσεις έκαναν τα δικά τους». Στους
εκτελεστικούς αποδιδόταν η «εθνικιστική φάση» της δεκαετίας του ’90, αλλά και
κάποια χτυπήματα, όπως η δολοφονία του Περατικού. Οι αρχές πίστευαν ότι «ο
ψηλός» είχε χάσει τον έλεγχο και ότι «εκαλείτο να καλύψει με τις προκηρύξεις
ενέργειες που οι εκτελεστικοί είχαν αποφασίσει μόνοι τους». Τούτο εξηγούσε
κάποια χρονικά κενά. Στο τέλος υπήρχε ακόμη και η εντύπωση ότι κάποιος από την
οργάνωση «έγραφε κομμάτια των προκηρύξεων», οικειοποιούμενος το ρόλο του
«ψηλού».

Η γραμμή αυτή ανάλυσης εκπορευόταν από την επιμονή των ερευνητών να πιστεύουν
ότι ο «ψηλός» ζούσε στο εξωτερικό, «μάλλον στη Γαλλία», όπου είχε μια «δεύτερη
ζωή» με άλλο όνομα και ιδιότητα. Από το εξωτερικό, δεν μπορούσε να ελέγξει την
οργάνωση, όπως παλιά. Η εμμονή αυτή οφειλόταν ίσως στο γεγονός ότι οι
περισσότερες πληροφορίες που είχαν για τον «ψηλό» οι διώκτες του αφορούν την
παρισινή φάση της δεκαετίας του ’70 και όχι όσα συνέβησαν μετά. Σωστό; Λάθος.
Ο Γιωτόπουλος ζούσε μια «δεύτερη ζωή», όχι όμως στο εξωτερικό, αλλά ως
«Μιχάλης Οικονόμου» στην Αθήνα. Και δεν είχε χάσει καθόλου τον έλεγχο της
οργάνωσης, έστω κι αν ο Δημήτρης Κουφοντίνας, του οποίου η συμμετοχή στην 17Ν
ήταν άγνωστη στις αρχές, φαίνεται να είχε κάποια συμμετοχή στη συγγραφή των
προκηρύξεων – την οποία είχαν προφανώς καταγράψει οι υφολογικές αναλύσεις. Οι
«μεταλλάξεις» της οργάνωσης εξέφραζαν την προσωπικότητα του Γιωτόπουλου, η
οποία είναι πολυσχιδής. Κλασικό παράδειγμα η εθνικιστική φάση της οργάνωσης.

Κυβερνητικά στελέχη, με γνώση των ερευνών για την 17Ν, επισημαίνουν ότι «η
υιοθέτηση ακραίων εθνικιστικών ιδεών από μια οργάνωση με αριστερίστικο προφίλ
ταιριάζει σε όσα συνέβησαν τη δεκαετία του ’90. Στο Μακεδονικό, τα
ελληνοτουρκικά και το Κόσοβο, οι ακραίοι της δεξιάς συναντήθηκαν υπογείως με
τους ακραίους της αριστεράς».

Η 17Ν δεν αποτελούσε διαφορετική περίπτωση. Επιπλέον, τα ίδια στελέχη
επισημαίνουν ότι «η αστυνομική έρευνα στο περιβάλλον του Γιωτόπουλου
συνεχίζεται και οι φιλικές ή άλλες διασυνδέσεις με επώνυμους της ακροδεξιάς
φαίνεται να κρύβουν εκπλήξεις».

Το «χάσμα γενεών»

Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, η ελληνική τρομοκρατία αποτελεί ένα «παζλ»
διασυνδεδεμένων οργανώσεων. Δεν υπάρχει όμως ομοιογένεια ως προς τα πρόσωπα
που την αποτελούν. Έτσι, γνώστες του χώρου κάνουν λόγο για «φυλές» της
τρομοκρατίας. Αυτοί που μετείχαν στο παιχνίδι στη δεκαετία του ’70 ανήκουν σε
δύο κατηγορίες. Αριστερίζοντες με αστική καταγωγή και κοσμοπολίτες με σπουδές
στο εξωτερικό, αλλά και πρόσωπα με εργατική προέλευση και ανάλογο
επαγγελματικό προφίλ. Αυτό, λένε πηγές με γνώση των ερευνών, είναι το προφίλ
των μελών της 17Ν ή του ΕΛΑ εκεί γύρω στο 1975. Ορισμένοι συνεχίζουν στη
δεκαετία του ’80 και ορισμένοι σταματούν. Πάντως, στα χρόνια αυτά γίνεται η
στρατολόγηση των «εικοσάρηδων από τα Εξάρχεια» στη 17Ν (Ξηροί και Σία) που
μεταφέρουν κάτι από τον αναρχικό αέρα του χώρου αυτού. Είναι αυτοί που θα
πραγματοποιήσουν τα εντυπωσιακά χτυπήματα (βόμβες, ρουκέτες), αλλά και τις
ληστείες ­ ή «απαλλοτριώσεις» – που δίνουν και διάσταση κοινού εγκλήματος στην
ελληνική τρομοκρατία. Στη δεκαετία του ’90 θα προστεθεί μια τρίτη γενιά, με
λιγότερο οξυμμένο πολιτικό αισθητήριο και, τελικά, μικροαστική καταγωγή.

Όλοι αυτοί συνυπάρχουν το 2000, όταν η ελληνική τρομοκρατία έχει από
εξηντάρηδες μέχρι εικοσάρηδες. Οι «παλιοί» έχουν διαφορές αντιλήψεων μεταξύ
τους, που έχουν ιδεολογικό κυρίως χαρακτήρα και αφορούν τα όρια της χρήσης
βίας. Μεταξύ των νεώτερων δεν υπάρχουν ανάλογες αντιθέσεις: τα πράγματα είναι
μάλλον πιο άχρωμα. Ωστόσο, μεταξύ «παλιών» και «νέων» υπάρχει «χάσμα γενεών».
Οι «παλιοί» κρίνουν ότι η προσφυγή στο κοινό έγκλημα «βρωμίζει» πολιτικά και
τελικώς δυσφημεί την τρομοκρατία. Θεωρούν επίσης κάποιους από τους νεώτερους
ανεξέλεγκτους και ασύδοτους. Η 11η Σεπτεμβρίου 2001 οξύνει αυτές τις
αντιθέσεις. Ο πόλεμος που κηρύσσουν οι Αμερικανοί κατά της τρομοκρατίας
αλλάζει τα δεδομένα. Το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης δημιουργεί τον κίνδυνο
αλλού να συλληφθεί κανείς και αλλού να καταλήξει. Δεν είναι τυχαία η ειρωνική
απορία του συλληφθέντος στους Λειψούς Γιωτόπουλου αν θα τον παραδώσουν «στους
Νενέκους». Από τοπική υπόθεση, η ελληνική τρομοκρατία εγγράφεται πλέον σε έναν
διεθνή ορίζοντα όπου κυριαρχεί η ασφάλεια και η «παγκοσμιοποίηση» της
καταστολής. Είναι ένας κίνδυνος που τον αντιλαμβάνονται πολύ περισσότεροι οι
οξυδερκείς «παλιοί» – κάποιοι από τους οποίους είναι «καμένοι» ή
«απενεργοποιημένοι» – παρά οι νέοι.