Παίζουμε ακόμη παιχνίδια 3.500 χρόνων!

Λεπτομέρεια από ανάγλυφη επιτύμβια λουτροφόρο (δεξιά), που χρονολογείται γύρω στο 350 π.Χ. (Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα) και απεικονίζει έναν νέο να ασκείται στο παιχνίδι της σφαίρας. Αντίθετα με τους σημερινούς ποδοσφαιριστές, οι Μπέκαμ και Ρονάλντο της εποχής κλωτσούσαν το «τόπι» μόνο με τα πόδια, έχοντας τα χέρια τους δεμένα πίσω…

Κούκλες, παιχνίδια ρόλων, μεταμφιέσεων, επιτραπέζια, παιχνίδια στρατηγικής,
παιχνίδια με μπάλα, με ζώα ή με φυτά, παιχνίδια κάθε λογής, ταξιδεύουν στον
χρόνο και πολλά από αυτά παίζονται ακόμη σήμερα σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. Ο
Χρήστος Λάζος έψαξε 3.500 χρόνια πριν. Ερεύνησε αρχαίες πηγές, ελληνική και
ξένη βιβλιογραφία, σπάνια βιβλία και μια σειρά από αρχαιολογικές έρευνες και
ευρήματα, για να εντοπίσει 150 παιχνίδια, που είτε χάθηκαν στον χρόνο (μαζί με
τους… κανόνες και ίσως και την ονομασία τους) είτε εξακολουθούν να περνούν
από γενιά σε γενιά. «Η αιώρα, τα καροτσάκια με τα οποία τα παιδιά όλου του
κόσμου σέρνουν αντικείμενα, το γνωστό αλογάκι που φτιάχνεται μ’ ένα ξύλο ή ένα
καλάμι, τα παιχνίδια με μπάλα ή με ομοιώματα, τα παιχνίδια με πουλιά και
έντομα, οι κολοτούμπες, οι κατασκευές στην άμμο είναι ορισμένα από εκείνα τα
“πανανθρώπινα” παιχνίδια που γνωρίζουν τα περισσότερα παιδιά στη Γη», λέει στα
«ΝΕΑ», ο κ. Λάζος, ο οποίος μόλις ολοκλήρωσε την έκδοση της έρευνάς του, στο
βιβλίο με τίτλο «Παίζοντας στον χρόνο».

Πλάι σ’ αυτά, υπάρχουν τα αρχαία ελληνικά παιχνίδια – τα παιχνίδια των
συμποσίων, των αγώνων, τα παιχνίδια που αποτελούσαν τμήμα ενός τελετουργικού ή
εξασκούσαν την τέχνη της μαντικής. «Το παιχνίδι είναι άμεσα συνδεδεμένο με την
ελληνική ιστορία και μυθολογία», εξηγεί ο κ. Λάζος. «Δεν υπάρχει παιχνίδι που
να μη συνδέεται με κάποιον θεό, να μην προέρχεται από κάποιον θεό, να μην
απορρέει από θεϊκή βούληση. Παιχνίδια-φυλαχτά κι εκείνα που στόχευαν στην
απομάκρυνση του κακού, επειδή προκαλούσαν ζωηρό ήχο, παιχνίδια που ταυτίζονταν
με φυσικά φαινόμενα (όπως το πέταγμα της σφαίρας στον ουρανό, που
αντιστοιχούσε με την πορεία του Ήλιου στο στερέωμα) και παιχνίδια που
συνόδευαν τα παιδιά στον τάφο τους (και βρέθηκαν σε πρόσφατες ανασκαφές),
αποδεικνύουν τον ιερό χαρακτήρα, τη θρησκευτική και κοινωνική δύναμη του
παιχνιδιού».

Ίσως έτσι εξηγείται το γιατί κάποια παραμένουν ανέπαφα στον χρόνο: οι πέτρες
που κάνουν γκελ στο νερό, η αμπάριζα, τα μονά ή ζυγά, το κουτσό, τα πεντόβολα,
τα ξύλινα μηχανικά παιχνίδια, το γιο-γιο, οι γρίφοι και τα αινίγματα, η
διελκυστίνδα, οι καβάλες, οι εικονικές μάχες, οι κούκλες, το ποδόσφαιρο και
δεκάδες ακόμη…

Κότταβος, ο αγαπημένος των συμποσιαστών

Ανάγλυφη απεικόνιση, χρονολογούμενη γύρω στο 510 π.Χ., στο Θεμιστόκλειο Τείχος του Κεραμεικού. Με καμπυλωτά ραβδιά, οι παίκτες προσπαθούν να σύρουν προς το μέρος τους μια μπάλα. Το παιχνίδι μοιάζει πολύ με το σημερινό χόκεϊ και ο Χρήστος Λάζος το ονομάζει «κερητίζειν»

Στην Αθήνα είχε φανατικούς οπαδούς. Το έπαιζαν με πάθος για περίπου 300 χρόνια
και μετά, ξαφνικά, εξαφανίστηκε. Δεν υπάρχουν αναφορές για την παρουσία του
στη ρωμαϊκή εποχή. Η τελευταία αναφορά για τον κότταβο – το παιχνίδι των
συμποσίων και της μέθης – είναι γύρω στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. Μετά
χάνεται. Σύμφωνα με τον Χρήστο Λάζο και τη μελέτη του για τα αρχαία ελληνικά
και τα βυζαντινά παιχνίδια, τον κότταβο εφηύραν ο Δωριείς της Σικελίας: «Ο
πότης έπρεπε να αδειάσει το περιεχόμενο ενός κυπέλλου και τις τελευταίες
σταγόνες τού κρασιού να τις ρίξει σ’ ένα πιάτο, τοποθετημένο σε κάποια
απόσταση. Εκτελώντας αυτήν την άσκηση δεξιοτεχνίας, ο πότης πρόφερε το όνομα
του άντρα ή της γυναίκας που ποθούσε. Αν πετύχαινε τον στόχο του και το κρασί
άφηνε έναν αρμονικό ήχο, τότε το αγόρι ή η γυναίκα που ονομάτισε ήταν δικό
του/δική του. Με το παιχνίδι του κότταβου οι συμποσιαστές μοιράζονταν τις
εταίρες, τις μουσικούς που τους ψυχαγωγούσαν ή τους οινοχόους».

Ο Χρήστος Λάζος συνδέει την τεχνική του παιχνιδιού με τις αρχαίες σπονδές και
πιθανολογεί ότι, αρχικά, θα πρέπει η διαδικασία να είχε θέση σπονδής, που μέσα
στη χαρμόσυνη ατμόσφαιρα των συμποσίων απέκτησε ερωτικό περιεχόμενο. «Από τις
πολλές αναπαραστάσεις του παιχνιδιού που έχουν βρεθεί, είναι φανερό ότι ο
κότταβος παιζόταν και από τα δύο φύλα – βέβαια οι γυναίκες της συντροφιάς δεν
είχαν καμιά σχέση με τις γυναίκες της οικογένειας του οικοδεσπότη ή
οποιουδήποτε άλλου συμποσιαστή. Ήταν αυλητρίδες, εταίρες, θεραπαινίδες. Και
στην περίπτωση που οι ενδιαφερόμενοι αναγκάζονταν να αλλάξουν συντρόφους –
λόγω της αδυναμίας τους να πετύχουν τον κότταβο – δεν υπάρχουν κείμενα που να
αποδεικνύουν δυσαρέσκεια. Αντίθετα, υπάρχουν παθιασμένες προτάσεις»…

Κούκλα-χορεύτρια, με κρόταλα στα χέρια, από κορινθιακό εργαστήριο των αρχών του 4ου αιώνα π.Χ. (Βρετανικό Μουσείο)

Συνήθως, τα παιχνίδια των συμποσίων «ήταν ερωτικά, χυδαία ή ευτράπελα, πάντα
όμως διασκεδαστικά». Επίσης, αινίγματα και γρίφοι ήταν μια εξαιρετικά
διασκεδαστική απασχόληση στη διάρκεια των συμποσίων. Στην Πολιτεία του
Πλάτωνα, αλλά και στα κείμενα των Αθηναίου και Ευστάθιου, διασώζεται ένα
αίνιγμα που φαίνεται πως ήταν από τα… αγαπημένα των συμποσιαστών: «… Ένας
άντρας που δεν είναι άντρας/που βλέπει και δεν βλέπει ένα πουλί που δεν είναι
πουλί/πάνω σ’ ένα δέντρο που δεν είναι δέντρο/το χτυπά και δεν το χτυπά με μια
πέτρα που δεν είναι πέτρα» (οι απαντήσεις σε κάθε στίχο είναι: ο ευνούχος/η
κουκουβάγια/η κουφοξυλιά/η ελαφρόπετρα).

Κι αν κάποιος δεν κατάφερνε να λύσει το αίνιγμα, τότε ξεκινούσε ένα άλλο
παιχνίδι: η άμυστις. «Άμυστις ήταν η πόση του κρασιού απνευστί. Ο παίκτης ήταν
υποχρεωμένος να πιει μονορούφι το κρασί που περιείχε ένα μεγάλο ποτήρι, αρκετά
κοίλο, σε σχήμα φιάλης και, άρα, με μεγάλη χωρητικότητα – αυτό ονομαζόταν
άμυστις», εξηγεί ο Χρήστος Λάζος. «Παιζόταν, είτε ως παιχνίδι ανταγωνισμού
μεταξύ δύο συμποσιαζομένων είτε ως τιμωρία κάποιου που δεν κατάφερε να λύσει
έναν γρίφο ή ένα αίνιγμα. Συχνά, η άμυστις δεν περιείχε κρασί, αλλά άκρατο
οίνο: δηλαδή κρασί χωρίς πρόσμειξη νερού. Και την πόση συνόδευαν οι
ζητωκραυγές των διασκεδαστών, που εύχονταν στον πότη: “Ζήσειας”»!

Και με λουλούδια

Το παιχνίδι με τη μαργαρίτα, το «μ’ αγαπά – δε μ’ αγαπά», στην αρχαία Ελλάδα
λεγόταν πλαταγώνιον και παιζόταν μεταξύ ερωτευμένων, κάπως διαφορετικά, με τα
φύλλα της παπαρούνας και της ανεμώνης. «Ο παίκτης έκλεινε το αριστερό του χέρι
και, στον κύκλο που σχηματιζόταν ανάμεσα στον δείκτη και τον αντίχειρα,
τοποθετούσε ένα πέταλο παπαρούνας, το οποίο χτυπούσε απότομα με το δεξί του
χέρι. Από την ένταση του ήχου που έβγαζε η πίεση πάνω στο πέταλο, οι
ερωτευμένοι καταλάβαιναν πόσο τους αγαπούσε το ταίρι τους. Αν ο ήχος ήταν
δυνατός, δυνατός ήταν κι ο έρωτας. Αν ο ήχος ήταν αδύνατος ή ανύπαρκτος, αυτό
ήταν κακός οιωνός».

Το παιχνίδι με τον «κλέφτη» (τον σπόρο του φυτού άκανθος, που είναι
στρογγυλός, χνουδωτός και παρασύρεται εύκολα από τον αέρα) αναφέρεται επίσης
από αρχαίους Έλληνες και Βυζαντινούς συγγραφείς. Και παιζόταν ακριβώς με τον
ίδιο τρόπο: φυσώντας, οι παίκτες απολάμβαναν να βλέπουν το φυτό να πετάει.
Εκτός από τα φυτά, έντομα, πουλιά και ζώα γίνονταν πολλές φορές πρωταγωνιστές
στα αθώα παιχνίδια των μικρών και τα πιο βίαια των μεγάλων. «Μονομαχίες
πετεινών ή ορτυκιών, μάχες ανάμεσα σε σκύλους και γάτες ήταν συχνά μια βάρβαρη
απόλαυση των ενηλίκων», λέει ο Χρήστος Λάζος.

Τα επιτραπέζια, έμπνευση των θεών

Είναι το σημερινό στεφάνι ή τσέρκι και στην αρχαιότητα το παιχνίδι ονομαζόταν κρικηλασία. Αρχικά, θα πρέπει να είχε ονομαστεί τροχός (δρόμος), ακριβώς επειδή παιζόταν στον δρόμο

Είναι τόσο μακρινή η ιστορία των επιτραπέζιων παιχνιδιών που, συγγραφείς, όπως
ο Πλάτωνας, αναφέρουν πως τα εμπνεύστηκαν οι θεοί. Συγκεκριμένα, ο Πλάτωνας
λέει πως επινοήθηκαν από τον αιγύπτιο θεό Θωτ, θεό των λογαριασμών, της
επιστήμης και των γραμμάτων. Στον ίδιο θεό αποδίδει ο Πλούταρχος την ντάμα: «Ο
θεός έπαιξε ντάμα με τη Σελήνη, της κέρδισε πέντε ημέρες κι έτσι εξηγήθηκε η
διαφορά ανάμεσα στο σεληνιακό και το ηλιακό έτος». Όπως σημειώνει ο Χρήστος
Λάζος, τα επιτραπέζια παιχνίδια στην αρχαία Ελλάδα χαρακτηρίζονταν ως
«πνευματικά».

«Καθαυτό πνευματικά παιχνίδια ήταν εκείνα στα οποία γινόταν χρήση μόνο πεσσών
(πιονιών), όπως για παράδειγμα το πόλεις ή το τριόδιν – τα οποία μοιάζουν από
με το σημερινό σκάκι, την ντάμα ή την τρίλιζα». Απαραίτητος ήταν ο άβαξ, το
ταμπλό: μια ξύλινη πλάκα, πάνω στην οποία σχεδίαζαν τους πίνακες και μπορούσε
να μεταφερθεί. Ο άβακας μπορούσε επίσης να σχεδιαστεί πολύ πρόχειρα,
οπουδήποτε – στο χώμα ή σε πλάκες πέτρας. Ελληνικοί άβακες έχουν βρεθεί λίγοι,
ενώ οι περισσότεροι είναι ρωμαϊκοί, κινητοί ή σταθεροί. «Το κάθε παιχνίδι με
πεσσούς (η κάθε μορφής πεσσεία) παιζόταν από δύο παίκτες, που κάθονταν ο ένας
απέναντι στον άλλον. Κι εκτός από ένα παιχνίδι που εξασκούσε την οξύνοια των
παικτών, ήταν και ένα παιχνίδι μαντικής, όπως συμβαίνει σήμερα με τα χαρτιά.
Για παράδειγμα, ο Αίας και ο Αχιλλέας, παίζοντας την πεσσεία προσπαθούσαν να
μαντεύσουν τα σχετικά με την πτώση της Τροίας».

Σε κάποια άλλα επιτραπέζια παιχνίδια, όπως τα πεσσά πεντάγραμμα, η κυβεία, η
τηλία (το ρωμαϊκό τάβλι), εκτός από πεσσούς χρησιμοποιούσαν και κύβους
(ζάρια). «Τα πεντάγραμμα τα έπαιζαν πάντοτε δύο παίκτες, ο καθένας με πέντε
πεσσούς, πάνω σε έναν πίνακα (άβακα), που είχε χαραγμένες έντεκα παράλληλες
γραμμές-λωρίδες», σημειώνει ο κ. Λάζος. «Η μεσαία, η έκτη λωρίδα, ονομαζόταν
“ιερά γραμμή” και φαίνεται ότι είχε βασικό ρόλο στη διεξαγωγή του παιχνιδιού.
Όλες οι γραμμές σχημάτιζαν ένα παιχνίδι παρόμοιο με το σημερινό σκάκι, που
είχε όμως διπλάσια τετράγωνα. Οι κανόνες παραμένουν ασαφείς. Πολλοί μελετητές
κάνουν λόγο για ένα σκάκι με ζάρια, το οποίο έφτασε στους ρωμαϊκούς χρόνους
όπου και απαγορεύθηκε, ως τυχερό παιχνίδι».

INFO

To βιβλίο του Χρήστου Λάζου «Παίζοντας στον χρόνο: αρχαία ελληνικά και
βυζαντινά παιχνίδια», κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Αίολος. Σελ. 770, τιμή: 41 ευρώ.