Η ανάπτυξη ως ρεμούλα

Σκηνή από την παράσταση «Μια κωμωδία» που παρουσιάστηκε στο Ηρώδειο

Όλο το έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη προϋποθέτει την κοινωνική συνθήκη, μέσα
στην οποία τα πρόσωπα της δράσης συγκρουόμενα αποκαλύπτουν τις δομές, εκθέτουν
τους θεσμούς, εμμέσως σχολιάζουν την αποτελεσματικότητα των νόμων και, κυρίως,
«συζητούν» τον ηθικό κώδικα, που κυριαρχώντας κάθε φορά καθορίζει, κρίνει,
καταδικάζει, ταπεινώνει ή αποθεώνει συμπεριφορές, υποταγές ή τα μεγάλα όχι!

Ο Καμπανέλλης, εκτός ίσως από το «Ιψενικό» του στη «Χώρα του Ίψεν», δεν
κατέφυγε ως δραματουργός στις ασφάλειες αλλά και τις παγίδες του ψυχολογισμού.
Οι χαρακτήρες του και οι τύποι του είναι προϊόντα κυρίως της κοινωνικής
συνθήκης, θύματα ή θύτες της κυρίαρχης ιδεολογίας και στο βάθος ιστορικά
υποκείμενα. Χωρίς την ιστορία, όχι βέβαια ως σωρεία γεγονότων ούτε σαν
συμβαντολογία, το έργο του Καμπανέλλη δεν έχει νόημα. Χρειάζεται την ιστορική
οθόνη, το πλαίσιο μιας σειράς ουσιωδών γεγονότων που καθορίζουν μιαν εποχή,
για να αναπτυχθεί και να εμφανίσει την παθολογία των ατόμων μέσα στην
κοινωνική επιδημιολογία. Ο κίνδυνος μιας τέτοιας δραματουργίας έγκειται στην
ελλοχεύουσα επικαιρότητα, στο εφήμερο κάποιων ιστορικών συμβάντων, που
χάνονται μέσα στη χρονική προοπτική και, βέβαια, στα επισφαλή συμπεράσματα,
όταν κρίνονται τα πράγματα εν θερμώ, κάτω από τη συναισθηματική φόρτιση, την
ιδεολογική στάση, ακόμα και την ταξική συνείδηση που δεν λείπουν, ούτε πρέπει
να λείπουν, από τον συγγραφέα αλλά και δεν πρέπει να του φορούν φάλαρα. «Το
παραμύθι χωρίς όνομα», «Ο μπαμπάς ο πόλεμος», το «Οδυσσέα γύρισε σπίτι», «Το
μεγάλο μας τσίρκο», «Το κουκί και το ρεβίθι», «Ο εχθρός λαός», η αποτυχημένη
«Ασπασία», αλλά και η άλλη Ασπασία, το «Βίβα Ασπασία», ακόμη και τα μονόπρακτα
του «Δείπνου» και τα «Πρόσωπα για βιολί και ορχήστρα» την ιστορία υποθέτουν,
μέσα στην ιστορία ελίσσονται και την ιστορία, ως επίσημη εκδοχή των
πεπραγμένων της εξουσίας, κριτικάρουν.

Αλλά, όσα και να είναι τα μείζονα έργα του Καμπανέλλη, δεν έχουν εμφανώς
ιστορική ή μυθολογική-συμβολική ρίζα. Είναι έργα πολιτικά (και το πολιτικό δεν
μπορεί να νοηθεί ούτε εκτός Ιστορίας ούτε, βεβαίως, εκτός συγκεκριμένων
κοινωνικών συνθηκών). «Η αυλή των θαυμάτων», «Τα τέσσερα πόδια του τραπεζιού»,
«Ο δρόμος περνά από μέσα», «Μια συνάντηση αλλού», «Ο αόρατος θίασος» κ.ά.
μπορεί να αναλύουν άλλοτε τα μικροαστικά, τα προλεταριακά ή τα μεγαλοαστικά
διαπροσωπικά προβλήματα, όμως τα αίτια, οι αφορμές και οι βαθιές ρίζες των
συγκρούσεων και οι τραυματικές καταστάσεις «φαίνονται» και εξηγούνται μόνο
μέσα στο συγκεκριμένο κοινωνικοπολιτικό και οικονομικό περίγραμμα.

Ο Καμπανέλλης υπήρξε πάντα μια όρθια συνείδηση και κυρίως ένας συγγραφέας
Πολίτης, με την αρχαία σημασία του όρου, ένας ενεργός, μετέχων στα κοινά, ένας
τολμητίας, που σηκωνόταν κάθε φορά ευθαρσώς μέσα στη φαντασιακή, έστω,
Εκκλησία του Δήμου, έβαζε το κεφάλι του στον ντορβά και αναλάμβανε τη δημόσια
ευθύνη του. ΄Εδειχνε τα ρήγματα, τα κακώς κείμενα και, κυρίως, το ολισθηρό
μονοπάτι που οδηγούσε συχνά την «πόλιν» στον γκρεμό.

Το ίδιο ακριβώς κάνει με το έργο του, που πρόσφατα είδαμε στο Φεστιβάλ
Αθηνών: «Μια κωμωδία» τιτλοφορείται και είναι μια σατιρική καίρια ματιά πάνω
στις μεθόδους και στις στρατηγικές του νέου μοντέλου της καπιταλιστικής
οικονομίας, που φέρει τον ελκυστικό τίτλο «Ανάπτυξη». Ο Καμπανέλλης με ένα
πράγματι ιδιοφυές εύρημα, επειδή ίσως δεν ήθελε να ξεφύγει από οικεία κακά
(αλλιώς θα τοποθετούσε τη δράση του έργου του στις «αναπτυσσόμενες»,
τριτοκοσμικές χώρες αλλά, γιατί όχι και στις βαλκανικές και στις πλησίστια
πλέουσες προς την απληστία μετασοβιετικές), τοποθετεί τη δράση της σάτιράς του
στον παρθένο αναπτυξιακά Άδη. Όταν καταργούνται τα σύνορα του Άδη με τον Πάνω
Κόσμο, οι νεκροί πλημμυρίζουν τον Νέο Κόσμο, όπως έγινε με τους μετανάστες στη
Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία, και αρχίζει εκεί και «αναπτύσσεται» όλο το
νομοτελειακά καθορισμένο παιχνίδι του καπιταλισμού, με όλα τα γνωστά και
εξαιρετέα μέσα και μεθόδους: ρεμούλα, εξαγορά, απάτη, αυθαιρεσία,
καταστρατήγηση νόμων, έκλυση ηθών, δωροδοκίες, δωροληψίες, εκβιασμοί,
χαφιεδισμός, τρομοκρατία, πολιτικαντισμός, πορνεία, υπερκατανάλωση, δημιουργία
συνεχώς νέων αναγκών, τζίρος για τον τζίρο, τζόγος και γενικός αμοραλισμός.

Το έργο αυτό, απαιτητικό λόγω πληθώρας προσώπων μια και διακινείται στη σκηνή
μια ολόκληρη πόλη (εξουσία, αστυνομία, έμποροι, εργολάβοι, χαφιέδες, ρατέδες
διανοούμενοι, πολιτικοί ηγετίσκοι, απατεώνες, λαθρέμποροι και όλα τα κουμάσια
της αναπτυξιακής παραοικονομίας), χρειαζόταν τη δαπάνη μιας μεγάλης παραγωγής.
Κι εφέτος η συγκυρία το επέτρεψε. Δεν θα συζητήσω εδώ τη μιζέρια κάποιων
συμπλεγματικών της αγοράς, αν έπρεπε ή όχι να βρει δρόμο προς τη σκηνή ένα
έργο του μείζονος ζώντος Έλληνα δραματουργού. Όταν ξοδεύονται δισεκατομμύρια
(και εκθειάζεται από τους ξιπασμένους χάχες) για να δούμε τα ρετάλια μιας
εκπεπτωκυΐας ιδιοφυΐας, όπως ο Μπόμπο Γουίλσον, θα γκρινιάξουμε γιατί
εβδομήντα Έλληνες καλλιτέχνες και άλλοι συντελεστές και τεχνικοί ανέλαβαν να
στηρίξουν και να έχουν την τιμή να συνυπάρξουν σ’ ένα έργο ενός σύγχρονου
λογοτεχνικού και θεατρικού μύθου;

Έχει ελαττώματα, περιττές σκηνές, πιθανόν σκηνές φλύαρες η «Κωμωδία».
Ε! και λοιπόν! Όλα τα έργα του Καμπανέλλη, και όλων των άλλων Ελλήνων αλλά και
σύγχρονων ξένων συγγραφέων, έχουν ελαττώματα. Δεν έχουν ελαττώματα τα
τελευταία έργα του Άρθουρ Μίλερ, του Πίντερ, του Άλμπι; Γκρίνιαξαν οι
Αμερικανοί ή οι Άγγλοι που παίζονται στο Μπροντγουέι και στο Εθνικό Θέατρο της
Αγγλίας, όταν μάλιστα όπως και εδώ άλλωστε, επιχορηγείται κάθε καρυδιάς καρύδι
να κάνει το ψώνιο του (και καλώς επιχορηγείται); Για σκεφτείτε να ανοίγουμε ως
πολίτες το πορτοφόλι μας και να επιχορηγούμε θιάσους να παίζουν τα έργα τής
Σάρα Κέιν και άλλα κοπρόσιτα και νεκρόφιλα της αγγλικής παρακμής και να
υπαινισσόμεθα πως κάποιοι, λέει, χαρίζονται στον Καμπανέλλη. Ου! να μου
χαθείτε, κοπρόσκυλα – πάλαι ποτέ τσανακογλείφτες πάσης εξουσίας, άλκιμοι χοντροτραφείς!

Η παράσταση

Η παράσταση που σχεδίασε στον αναπεπταμένο χώρο του Ηρωδείου ο Γιώργος
Μιχαηλίδης είχε κι αυτή ελαττώματα. Πολλά! Πολλά πιθανόν. Ήταν όμως
οργανωμένη, είχε επιμέρους θαυμάσιες στιγμές και κατόρθωσε να προβάλει το
σατιρικό νόημα του έργου. Ο κόσμος που σατιρίζει το έργο είναι ο εσμός που
κατασκευάζει το αισθητικό, το πολιτικό, το οικονομικό κιτς. Ο Μιχαηλίδης αυτό
πρόβαλε. Μόνο οι θεατρικώς αδιάβαστοι και οι προκατειλημμένοι δεν
αντιλαμβάνονται πως άλλο το κιτς των ηρώων και άλλο μια κιτς παράσταση.

Πιθανόν ο Αντωνίου θα μπορούσε να γίνει «ελαφρότερος» και τα κοστούμια τής
Ντούτση λιτότερα. Τα σκηνικά της Κατερίνας Καμπανέλλη ήταν έξοχα
προσαρμοσμένα, και στο Ηρώδειο και στο ύφος του έργου. Επίσης θεατρικές ήταν
οι λύσεις της κίνησης της Δόνης Μιχαηλίδη.

Από τους ηθοποιούς έλαμψε η πολυμήχανη ευστροφία του Τσιτσόπουλου, το
χιούμορ του Χρυσομάλλη, η ευφυΐα της Διαβάτη, η λιτότητα του Ψαρρά, η
υποκριτική τρέλα του Δεγαΐτη, ο οίστρος του Δ. Γιαννόπουλου, οι ωραίες
φιγούρες του Μπιμπίλα, του Πολυκάρπου, του Καραμπέτση, η σιγουριά στα σχήματα
της Κρίτα, η πείρα του Στρατάκου, του Κατέβα, οι πρώτες καλές εντυπώσεις για
τον Ακτύπη, τον Γούνα, την Ιωάννα Τζώρα.

Λοιπόν! Όταν δεν βγάλατε τσιμουδιά για το «Μιζερέρε», σκασμός για έργο και
παραγωγή της «Κωμωδίας» του μείζονος παλμογράφου του Θεάτρου μας.

INFO

Το έργο «Μια κωμωδία» του Ιάκωβου Καμπανέλλη παρουσιάστηκε από το «Ανοιχτό
θέατρο» στις 25, 26 και 27 Ιουνίου στο Ηρώδειο