ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Δικαίωμα στην αδιαφορία;

– Κύριε, τι κακό έκαναν αυτοί για να υποφέρουν έτσι;

– Αυτοί τιμωρούνται γιατί δεν έκαναν ποτέ καλό.

Δάντης, «Θεία Κωμωδία»

Συνέχεια ακούμε να μιλάνε για την κοινωνία της διακινδύνευσης. Συνέχεια
επικαλούνται την κοινωνική αλληλεγγύη ως αντέρεισμα στην
παγκοσμιοποίηση των αποκλεισμών.

Οι κοινωνικοί κίνδυνοι όμως και οι δεσμοί των ανθρώπων υπήρχαν πάντα. Τι
άλλαξε άραγε; Η ηθική, η κοινωνική ή η πολιτική βάση της αλληλοβοήθειας; Ή
μήπως ο ατομικισμός του φοβισμένου ανθρωπάκου κατισχύει της κοινής μοίρας της
Ανθρωπότητας, κατοχυρώνοντας το δικαίωμα στην αδιαφορία;

* Ήδη από την αρχαιότητα είχε γίνει κατανοητό πως για την προστασία των
βιοτικών αγαθών των μελών της Πολιτείας, δεν έπρεπε μόνο να αναγνωρίζονται
δικαιώματα, αλλά και να δημιουργούνται αντίστοιχες
υποχρεώσεις-καθήκοντα.

Το περιεχόμενο του κοινωνικού καθήκοντος εξαρτάται από τις ιστορικές-
εμπειρικές σχέσεις. Τα καθήκοντα των ανθρώπων πηγάζουν από τα καθήκοντα των
κοινωνιών. Κάθε κοινωνία διέπεται από μια καθολική συνείδηση, φορέας
της οποίας είναι κάθε άτομο που αποτελεί μέλος της κοινωνίας αυτής. Η φυσική
και ιστορική κοινωνικότητα της ζωής δημιουργεί ένα κοινό ψυχο-βιοτικό
υπόβαθρο, μέσα στο οποίο κινούνται και εκδηλώνονται οι διάφορες ατομικότητες.
Η καθολική αυτή συνείδηση υπερβαίνει όμως τα συγκεκριμένα άτομα και εκφράζει
το υπερπροσωπικό κοινωνικό σκέπτεσθαι, αισθάνεσθαι και βούλεσθαι, γίνεται δηλ.
ήθος.

Το ήθος επομένως είναι το αναγκαίο προϊόν κάθε κοινωνίας, αποτέλεσμα των
φυσικών και ιστορικών βιοτικών σχέσεών της.

Καθήκον κάθε κοινωνίας είναι να καταστήσει συνειδητό το πνευματικό της
περιεχόμενο και να διαμορφώσει έτσι την εσωτερική και εξωτερική της ζωή, ώστε
να δημιουργήσει ένα «πολιτισμικό σύστημα».

Το περιεχόμενο όμως αυτό, το πολιτισμικό σύστημα, διαφέρει από κοινωνία σε
κοινωνία, με αποτέλεσμα «το ήθος» να εξαρτάται άμεσα από τη δομή του
κοινωνικού σχηματισμού.

Αυτό το (πολιτικό, κοινωνικό, πολιτισμικό, εκπαιδευτικό) ήθος μάς λείπει
σήμερα και το ‘χουμε αντικαταστήσει με μύθους (είμαστε οι περιούσιοι), με
κοσμικές αφέλειες (κυρίες εθελόντριες και ευσπλαχνικές) και με μιντιακά
happenings (πολιτικοί που συγκινούνται με το «κομμάτι»).

Κι όμως, το κοινωνικό σώμα παραπαίει. Έχει ελλιπή πληροφόρηση γύρω από τα
καθήκοντα και τα δικαιώματα του καθενός απέναντι στο κοινωνικό σύνολο και
ανεπαρκή διαπαιδαγώγηση γύρω από τους σκοπούς της κοινωνίας και τα πρόσφορα
μέσα για την επίτευξή τους.

Όσο οι αξίες καταρρέουν και οι διαπροσωπικές σχέσεις χρεοκοπούν, η αδιαφορία
και η αποχή θα χαρακτηρίζονται σαν ένα πρόβλημα χωρίς λύση. Με την πάροδο
μάλιστα του χρόνου, η παρέμβαση προς όφελος ενός τρίτου θα καταλήξει να
θεωρείται αδιανόητο και παράλογο διάβημα.

* Αντίβαρο σ’ αυτή την έλλειψη συνοχής μέσα στο κοινωνικό σώμα, θα μπορούσε
ίσως να αποτελέσει η συναισθηματική/ οικεία/ προσωπική ομάδα. Γιατί είναι πολύ
βασικό για το άτομο – που ό,τι είναι το οφείλει στην κοινωνία και μέσα σ’
αυτήν το αξιοποιεί – να μη στερηθεί την πλαισίωση και την υποστήριξη που
μπορούν να του προσφέρουν οι διάφορες κοινωνικές ομάδες και υπο-ομάδες.

«Οργανωθείτε, συν-ενωθείτε και με την συμ-βίωση θα αποκτήσετε κοινοτική
συνείδηση και κοινωνική ηθική». Να το σύνθημα-κλειδί της ανθρώπινης
τάξης πραγμάτων (κατά της νέας τάξης πραγμάτων).

Οι επιστημονικοί, λογοτεχνικοί, καλλιτεχνικοί, τοπικοί, παιδαγωγικοί σύλλογοι
(όπως και τόσοι άλλοι) οφείλουν να υπηρετούν μόνο έναν στόχο: να αναπτύξουν,
μέσα από τα κοινά προβλήματα, την αλληλεγγύη και την αλληλο-υποστήριξη.

Μια καινούργια εποχή αρχίζει λοιπόν, που θα οδηγήσει στην «κοινωνικοποίηση της
ευθύνης και των προσωπικών κινδύνων»;

Προσωπικά το πιστεύω και το εύχομαι.

Μόνοι μας, αλλά όχι απομονωμένοι, θα προστατεύσουμε την ποιότητα της ζωής και
τις ατομικές ελευθερίες που απειλούνται καθημερινά τόσο από τις καταχρηστικές
παρουσίες, όσο και από τις καταχρηστικές απουσίες (του Κράτους, των άλλων και
ημών των ιδίων).

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.