Ρaul Samuelson Ανησυχία για την ανάκαμψη της αμερικανικής οικονομίας

Η παγκόσμια οικονομία στο σύνολό της εξακαλουθεί να νιώθει εξαρτημένη από την
ισχύ της αμερικανικής ατμομηχανής. Δεν βλέπουμε στον ορίζοντα καμιά άλλη
ισχυρή ατμομηχανή ανάπτυξης, παρά το γεγονός ότι, ύστερα πολλά χρόνια,
φαίνονται τα πρώτα σημάδια μιας οριακής ανάκαμψης της ιαπωνικής οικονομίας.

Παρά τα όρια που θέτουν στην αισιοδοξία Αμερικανών και Ευρωπαίων οι
τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη και στην
Ουάσιγκτον, στο πρώτο φετινό τρίμηνο το αμερικανικό πραγματικό Ακαθάριστο
Εγχώριο Προϊόν παρουσίασε ισχυρούς ρυθμούς ανάπτυξης. Αυτό προκάλεσε
ευχαρίστηση στους επενδυτές της αμερικανικής χρηματιστηριακής αγοράς και
έστειλε σε υψηλότερα επίπεδα, από εκείνα που είχαν διαμορφωθεί αμέσως μετά τις
επιθέσεις, τους αμερικανικούς χρηματιστηριακούς δείκτες. Παράλληλα, οι ειδικοί
της οικονομίας διακήρυξαν επισήμως το πέρας της ύφεσης της περιόδου Μαρτίου
2001 – Δεκεμβρίου 2001.

Όπως ακριβώς οι ειρηνικές αποκαταστάσεις της δημοκρατίας μετά τις δικτατορίες
στην Ισπανία και την Πορτογαλία είχαν χαρακτηριστεί «βελούδινες επαναστάσεις»,
έτσι ακριβώς και η ύφεση που ξεκίνησε μετά την έκρηξη της χρηματιστηριακής
φούσκας στις Ηνωμένες Πολιτείες, άρχισε να αποκαλείται «βελούδινη ύφεση». Αυτό
ενίσχυσε τις ελπίδες για οικονομική ανάκαμψη στην Ευρώπη, τη Λατινική Αμερική
και την Ασία, για την περίοδο 2002 – 2003. Και, προς έκπληξή τους, όσοι είχαν
στα χαρτοφυλάκιά τους ευρώ είδαν την ισοτιμία του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος
να ενισχύεται έναντι του δολαρίου. Από την άλλη, οι ηγέτες της Ιαπωνίας
αντιμετωπίζουν με μεικτά συναισθήματα την προοπτική ενίσχυσης του γιεν. Και θα
πρέπει να αναρωτηθούν, μήπως αυτό απειλήσει την ανάκαμψη των ιαπωνικών
εξαγωγών και ­ κατά συνέπεια ­ θέσει σε κίνδυνο την ανάκαμψη της ιαπωνικής
οικονομίας.

Θολές οι προοπτικές

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Οι προοπτικές ανάκαμψης της αμερικανικής οικονομίας έγιναν περισσότερο θολές
μετά την ανακοίνωση κάποιων ασθενών οικονομικών στοιχείων του Απριλίου, του
Μαΐου και του Ιουνίου. Η χρηματιστηριακή αγορά της Νέας Υόρκης έχει απολέσει
τον δυναμισμό της και, πολλές από τις τελευταίες εβδομάδες, οι
χρηματιστηριακοί δείκτες σημείωσαν πτωτική πορεία. Οι λόγοι;

Πρώτον, οι προβλέψεις για τα μελλοντικά κέρδη των επιχειρήσεων ήταν, σε μεγάλο
βαθμό, απογοητευτικές. Δεύτερον, οι σοκαριστικές αποκαλύψεις παραπλανητικών
λογιστικών αριθμών τρόμαξαν εκατομμύρια μετόχους και τους διαχειριστές
κεφαλαίων. Το σκάνδαλο της Ένρον ήταν μόνον το πρώτο ­ και μεγαλύτερο ­ από
δεκάδες άλλες παρόμοιες υποθέσεις που κορυφαία στελέχη επιχειρήσεων αποκόμιζαν
εκατομμύρια δολάρια μέσω δικαιωμάτων μετοχών, την ίδια στιγμή που οι
εργαζόμενοι της μεσαίας τάξης έβλεπαν τα κεφάλαια που προορίζονταν για τη
συνταξιοδότησή τους να ψαλιδίζονται.

Επιπλέον, την ίδια στιγμή που γιγαντιαίες επιχειρήσεις όπως η Ένρον και η
Ξίροξ βυθίζονταν στη χρεοκοπία, αναλυτές κορυφαίων επενδυτικών οίκων, όπως η
Μέριλ Λιντς και η Τζέι Πι Μόργκαν, εξακολουθούσαν να λένε στους πελάτες
τους… όμορφες ιστορίες για την πιθανή ανάκαμψη των τιμών των μετοχών της
Ένρον και της Ξίροξ. (Οι συγγραφείς αυτών των θετικών εκθέσεων πουλούσαν τις
δικές τους μετοχές και τα τμήματα επενδυτικής τραπεζικής των γιγαντιαίων
χρηματιστηριακών οίκων κέρδιζαν δεκάδες και εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια
από τα ναυάγια επιχειρήσεων. Το συμφέρον τους, ουσιαστικά, τους ενεθάρρυνε να
ακολουθούν πρακτικές παραπλάνησης των μικρών πελατών τους).

Και πού βρίσκονταν οι ορκωτοί λογιστές του αμερικανικού δημοσίου, όταν
συνέβαιναν όλα αυτά; Οι λογιστές εθεωρούντο σεβαστές αρχές που οι έλεγχοί τους
αντανακλούσαν και εξασφάλιζαν τις βασικές οικονομικές αρχές. Αυτό ίσχυε παλιά.
Τώρα, είναι… τώρα. Οι πέντε μεγαλύτεροι ελεγκτικοί οίκοι ­ η Άντερσεν είναι
τυπικό παράδειγμα ­ μεταμορφώθηκαν σε οικονομικούς συμβούλους προς ενοικίαση
από τις επιχειρήσεις. Σε αυτό το σημείο υπάρχει πεδίο αντιφατικών συμφερόντων
για τους ελεγκτές. Όταν κερδίζεις 10 εκατομμύρια δολάρια από τους ελέγχους
στις επιχειρήσεις και 100 εκατομμύρια δολάρια από την παροχή συμβουλών σε
αυτές, ο πειρασμός να κάνεις τα «στραβά μάτια» στις ατασθαλίες είναι μεγάλος.
Αυτός είναι και ο λόγος που ο επικεφαλής της αμερικανικής επιτροπής
κεφαλαιαγοράς είχε προτείνει να απαγορευτεί στις ελεγκτικές εταιρείες να
λειτουργούν και ως σύμβουλοι επιχειρήσεων.

Στροφή

Ο νέος επικεφαλής της αμερικανικής επιτροπής κεφαλαιαγοράς, που διορίστηκε από
την κυβέρνηση Μπους, εμφανίσθηκε αντίθετος στην εφαρμογή αυτού του νομικού
περιορισμού εναντίον των ελεγκτικών εταιρειών, οι οποίες συνέδραμαν οικονομικά
και τα δύο πολιτικά κόμματα των Ηνωμένων Πολιτειών.

Πάντως, οι ελεγκτές δεν έγιναν ηλίθιοι και απρόσεκτοι μέσα σε μια νύχτα. Όπως
δεν έγιναν μέσα σε μια νύχτα άπληστοι και αδιάφοροι για τις συνέπειες των
πράξεών τους οι επικεφαλής των επιχειρήσεων, οι οποίοι ξεπέρασαν τα όρια του
νόμου κρύβοντας τα χρέη και τις ζημίες από τους ισολογισμούς. Με την έλευση
της νέας χιλιετίας, ήρθε και η οριακή εκλογική νίκη του Τζορτζ Μπους.
Πρόκειται, ουσιστικά, για την επιστροφή στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν τα
δολάρια των πλουτοκρατών διακωμωδούσαν το δημοκρατικό σύνθημα «ένας πολίτης,
μία ψήφος». Τώρα, το σύνθημα φαίνεται να βρίσκεται πιο κοντά στο «ένα
εκατομμύριο δολάρια, 1.000 ψήφοι».

Οι πιο κυνικοί θα πουν ότι είναι υπεραπλουστευτικό και παρανοϊκό να αποδίδουμε
τα κακώς κείμενα των μη επαρκώς ελεγχόμενων αγορών στην ταξική πάλη μεταξύ των
πλουσίων και των φτωχών. Οι δημοκρατίες δίνουν, σε μεγάλο βαθμό, στο εκλογικό
σώμα αυτό που θέλει και αυτό που αξίζει.

Καθώς οι μνήμες από τη μεγάλη οικονομική κρίση του Μεσοπολέμου έσβηναν, τα
εκλογικά σώματα σε όλο τον κόσμο έδειχναν τάσεις απομάκρυνσης από τον
αλτρουισμό. Στη Βρετανία, χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν ο θατσερισμός. Και η
συνεχιζόμενη επιρροή τους φαίνεται στην κεντρώα προσέγγιση των πραγμάτων από
τον πρωθυπουργό του Εργατικού Κόμματος Τόνι Μπλερ. Στην Αμερική, ο ρηγκανισμός
επηρέασε τον τρόπο διακυβέρνησης που εφήρμοσε ο Κλίντον.

Νέο περιβάλλον

Επιπλέον, η παγκοσμιοποίηση δημιουργεί ένα νέο περιβάλλον, στο οποίο οι
εθνικιστές ηγέτες τοποθετούνται σε πιο στενά πλαίσια. Αν οι φτωχοί της Αφρικής
και της Ασίας θέλουν να ξεφύγουν από τη φτώχεια, αυτό θα το κάνουν μόνο μέσω
της κήρυξης ειρήνης με τις αγορές και τη μεικτή οικονομία. Κανένας άλλος
δρόμος εξόδου από τη φτώχεια δεν έχει ανακαλυφθεί κατά τη διάρκεια των
τεσσάρων αιώνων οικονομικής ιστορίας, από τότε που ο Ισαάκ Νεύτων εφηύρε την
ίδια την επιστημονική έρευνα.

Ευτυχώς που η πιθανή συνέχιση της ανάκαμψης της αμερικανικής οικονομίας δεν
εξαρτάται από την επίλυση κοσμικών αντιπαραθέσεων σχετικά με τους ρόλους των
μηχανισμών των αγορών, τις κυβερνητικές οικονομικές πολιτικές, τα πλαίσια
ελέγχου των αγορών και τον βαθμό μεταβίβασης πόρων για την αντιμετώπιση των
ανισοτήτων που αναπόφευκτα προκαλεί κάθε οικονομικό σύστημα.

Καθώς το 2002 κυλάει, ο μεγαλύτερος όγκος των στατιστικών δεδομένων μειώνει
την πιθανότητα επιστροφής της αμερικανικής οικονομίας στην ύφεση. Κατά πάσα
πιθανότητα, θα δούμε ετήσιους ρυθμούς ανάπτυξης μεταξύ 2,5% και 3%. Αυτός ο
ρυθμός είναι σχεδόν ο μισός σε σχέση με την ανάπτυξη της περιόδου 1995 – 2000.
Είναι, όμως, μια θετική προοπτική για την αμερικανική οικονομία. Επιπλέον, για
την Ευρώπη και την Ασία είναι μια πολύ καλή πρόβλεψη σε σχέση με μια
οποιαδήποτε αμερικανική ύφεση, «βελούδινη» ή οξεία.

(c) 2002, Los Angeles Times Syndicate

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος