Αβεβαιότητα των Ελλήνων για το μέλλον

Οι Έλληνες δεν περιμένουν καλύτερες ημέρες. Παρά την είσοδο της Ελλάδας
στην ΟΝΕ, ο μέσος πολίτης αισθάνεται «φτωχός συγγενής» της Ευρώπης, ο οποίος
«ζει στο ημιυπόγειο».

Μια νέα ποιοτική έρευνα της εταιρείας Metron Analysis έχει στα χέρια της η
κυβέρνηση Σημίτη. Η έρευνα αποτυπώνει το άγχος των Ελλήνων απέναντι στο
μέλλον. Ακόμη και οι εύποροι των μέσων ή ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων δεν
προσδοκούν βελτίωση της θέσης τους τα επόμενα χρόνια. Διαμορφώνεται έτσι μια
κοινωνική ατμόσφαιρα απογοήτευσης και χαμηλών προσδοκιών, που θυμίζει τις ΗΠΑ
στα μέσα της δεκαετίας του ’70, την εποχή της «δυσανεξίας» («malaise», κατά
τον τότε πρόεδρο Κάρτερ) ή τη Βρετανία του «χειμώνα της διχόνοιας», το
1978-79.

Αξιοσημείωτο είναι και το σύμπλεγμα κατωτερότητας μεγάλου μέρους των Ελλήνων
απέναντι στην Ε.Ε. Ακόμη και η πρόσφατη εισαγωγή του ευρώ συνδέεται με τον
φόβο ανατιμήσεων και αισχροκέρδειας – έστω κι αν υπάρχουν κάποιες προσδοκίες
ότι τα πράγματα θα είναι καλύτερα στο μέλλον.

Από την ανάγνωση των συμπερασμάτων προκύπτει επίσης μια Ελλάδα «δύο
ταχυτήτων». Από την εισαγωγή νέων τεχνολογιών ως τις ιδιωτικοποιήσεις, τις
συγχωνεύσεις και την εγκατάσταση ξένων επιχειρήσεων στη χώρα μας, οι Έλληνες
είναι βαθιά διχασμένοι. Κάποιοι αισθάνονται ότι οι εξελίξεις αυτές είναι εις
βάρος τους και τις βλέπουν με καχυποψία. Μόνο μια μειοψηφία που νιώθει ταξική
αυτοπεποίθηση βλέπει την απελευθέρωση της οικονομίας ως ευκαιρία.

Η έρευνα, που έγινε με τη μορφή των ομαδικών συζητήσεων (τα γνωστά «focus
groups») τον Φεβρουάριο στην Αθήνα, έχει ως βασικό θέμα την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι συμμετέχοντες ήταν ηλικίας 30 με 45 ετών (κατά τεκμήριο το πιο δυναμικό
τμήμα του πληθυσμού) και αυτοποθετούνται πολιτικά στην Κεντροδεξιά, το Κέντρο
και την Κεντροαριστερά. Καθρεφτίζουν επίσης ένα κοινωνικό φάσμα, αφού
προέρχονται από την εργατική, τη μικρομεσαία, τη μέση και τη μέση προς την
ανώτερη τάξη.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η ζοφερή αυτή κοινωνική ατμόσφαιρα τείνει να
επικρατήσει σε μια φάση που η χώρα μας μετέχει στην ευρωζώνη, πρόκειται να
αναλάβει την προεδρία της Ε.Ε. το 2003 και ετοιμάζεται για να οργανώσει τους
Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004. Ο Πρωθυπουργός και η κυβέρνηση μπορεί να μιλούν
για «ισχυρή Ελλάδα», ακόμη όμως και τα δυναμικά αθηναϊκά στρώματα εμφανίζονται
να νιώθουν ανασφάλεια.

Η δυσαρέσκεια. Τι αντιλήψεις και συναισθήματα προκαλεί η ζωή στην
Ελλάδα σήμερα; Κεντροαριστεροί και κεντρώοι νιώθουν ικανοποίηση για την
οικονομική σταθερότητα. Ωστόσο, η δυσαρέσκεια για την ανεπαρκή δημόσια παιδεία
και την υγεία είναι διάχυτη και εκφράζεται ιδίως από τις γυναίκες, που μέσω
του υποστηρικτού τους ρόλου (προς παιδιά και γονείς) βιώνουν συχνότερα
σχετικές εμπειρίες. Ενόχληση προκαλεί η παρουσία αλλοδαπών που συνδέεται με
την αύξηση της εγκληματικότητας και την ανεργία, αλλά και με τη σταδιακή
γκετοποίηση περιοχών, την ανασφάλεια που επικρατεί το βράδυ και μια αίσθηση
ότι «η χώρα δεν ανήκει πλέον στους πολίτες της».

«Παλιότερα είχαμε λιγότερη πίεση και άγχος», λέει μια γυναίκα που συμμετέχει
στις ομαδικές συζητήσεις που έδωσαν υλικό στην έρευνα. Η ανησυχία συνδέεται με
τη διαπίστωση ότι «ανεβαίνει ο πήχυς», ενώ αυξημένες είναι πλέον οι προσδοκίες
από τους πολιτικούς και τη Δημόσια Διοίκηση.

Αισθήματα καχυποψίας προκαλεί και η Ε.Ε., γιατί συνδέεται με την «άνωθεν»
επιβεβλημένη υιοθέτηση παρατεταμένων πολιτικών λιτότητας από τις ελληνικές
κυβερνήσεις. «Περάσαμε πολλά για να μπούμε μέσα», λέει ένας άνδρας. «Μας
ξεσκονίσανε. Δεν είπαν “μπες Ελλάδα να σε ταΐσουμε!”. Το μόνο σίγουρο είναι
ότι δεν το έκαναν χαριστικά. Εγώ από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, ένα
χαρακτηριστικό έχει η ζωή μου: λιτότητα». Η παρηγοριά είναι ότι ο «ελληνικός
τρόπος ζωής» είναι ποιοτικά ανώτερος από τον ευρωπαϊκό: «Τι να το κάνω και
στην Αγγλία που είναι με οργάνωση και βιομηχανίες και δεν ζει κανείς. Μόνο
στην Ελλάδα ζούνε οι άνθρωποι».

Η υστέρηση της Ελλάδας στο ευρωπαϊκό πλαίσιο αποδίδεται στην επί σειράν ετών
αναποτελεσματική διακυβέρνηση της χώρας, αλλά και στην ευρέως διαδεδομένη
αντίληψη ότι οι πολιτικοί δρουν με προτεραιότητα το ίδιον όφελος. Τελικά, αν
και όλοι σχεδόν αποδέχονται ότι η Ευρώπη είναι «μονόδρομος» για την Ελλάδα, η
Ε.Ε. ταυτίζεται με «ένα πολυτελέστατο σπίτι που εμείς δεν θα είμαστε έτοιμοι
για να μείνουμε μέσα». Γιατί; Διότι «είμαστε παρακατιανοί, τριτοκοσμικοί…».
Το αποτέλεσμα είναι μια διαδικασία αποστασιοποίησης των πολιτών απέναντι στα
ευρωπαϊκά πράγματα, με την Ελλάδα να αξιοποιείται ως προς το «τι δεν έχει» και
το «τι υπολείπεται». Με άλλα λόγια, μπήκαμε στην Ε.Ε., αλλά δεν γίναμε Ευρώπη.