ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το τέλος της αγρύπνιας

Το ιδιωτικό, που για αιώνες ήταν μια περιφρουρητέα αξία, ένα αγαθό του
πολιτισμού μας, κατοχυρωμένο ως αυτονόητη αλήθεια μέσα από τις επαγγελίες του
Διαφωτισμού, ευτελίζεται τώρα σε καταναλωτικό προϊόν. Γίνεται θέαμα, προσφορά
σε αδηφάγους οφθαλμούς.

Όλα, μα όλα, να γίνουν θέαμα. Αυτό είναι το ζητούμενο. Τίποτε να μη μείνει
απέξω. Μια μεγάλη χαβούζα. Έτοιμη να μας καταπιεί.

Κι όμως το θέαμα στο τέλος εκδικείται. Ή, εν πάση περιπτώσει, η ιστορία έτσι
μας διαμηνύει. Στο τέλος ο κορεσμός έχει την τελευταία λέξη. Και αυτός, σαν τα
τέλη της ζωής ημών, δεν είναι ποτέ ανώδυνος. Ούτε ανεπαίσχυντος. Ούτε
υγιεινός…

Τι κινδυνεύουν λοιπόν να πάθουν όλοι οι εκστασιασμένοι στα τηλε-μπαρ και στους
μεγάλους αδελφούς της μικρής οθόνης; Τι κινδυνεύουμε όλοι μας να πάθουμε;

Ο παίκτες προσφέρουν το μόνο που έχουν. Την ιδιωτικότητά τους. Τις σκέψεις, τα
λόγια, τις κινήσεις, που έτσι αλόγιστα παραδίδονται κι εκφυλίζονται στις
δεκάδες κρυφές – φανερές κάμερες. Καλωδιωμένοι με ένα ενσωματωμένο μικρόφωνο,
δημοσιοποιημένοι, δηλαδή, ακυρωμένοι ως προς οτιδήποτε έχει να κάνει με
μυστικό, διακριτικότητα, προσωπική ζωή. Με τη συναίνεσή τους βέβαια. Πόσο όμως
ελεύθερη είναι αυτή η περίφημη «συναίνεση»; Πόσο δεν είναι κατασκευασμένη από
το ήθος μιας αμείλικτης κοινωνίας του θεάματος;

Προτού χάσεις, έχεις συνήθως την αίσθηση ότι κερδίζεις. Το κέρδος εδώ είναι
εμφανές. Δεν μιλώ για το δεδομένο κέρδος των διαφημιστών και των καναλαρχών.
Μιλώ για το «άλλο» κέρδος, των τηλε-θεατών. Μιλώ για το «όφελος» της χαύνωσης
και της απόδρασης από το γκρίζο και το στερημένο παρόν σε ένα φαντασμαγωγικό
χώρο ουτοπίας. Σε ένα μαγικό χώρο όπου όλα είναι δυνατά. Όπου ανώνυμοι
κατασκευάζονται εν ριπή οφθαλμού σε επώνυμους. Όπου αίφνης τα φώτα της
δημοσιότητας φωτίζουν χλωμά πρόσωπα και αναδεικνύουν άγνωστα ταλέντα. Έτσι,
άκοπα και άστοχα. Σε μια στιγμή εκτοξεύονται στον ορίζοντα της δημιουργικής
ζωής «τραγουδιστές, μοντέλα, ζωγράφοι, συγγραφείς».

Προς τι ο κόπος και ο μόχθος, προς τι η αγωνία για την επαύριον; Δεν υπάρχει
κόπος, φόβος, αγωνία. Δεν υπάρχει ανεργία και θεμιτός ή αθέμιτος ανταγωνισμός.
Όλα είναι δυνατά. Από τη μια στιγμή στην άλλη. Η ζωή σου παραδίδεται στη
φαντασίωση ενός δωρεάν κερδοφόρου λαχείου.

Μερίδιο στην ουτοπική απόδραση έχουν όλοι οι τηλεθεατές μέσα από το γνωστό
ψυχολογικό παιχνίδι των προβλητικών ταυτίσεων. Έτσι καθώς βλέπουν τον άλλον,
τον οικειοποιούνται, κλέβουν κάτι από τη «δόξα» του ήρωα της καθημερινής μας
ζωής. Και είναι πράγματι ήρωας, αφού κατορθώνει ως συμβολική εμβληματική
φιγούρα να αναβαθμίσει μια άτονη, άχρωμη και στερημένη ζωή. Φανταστικός ήρωας
μιας φανταστικής ζωής.

Ο τηλεθεατής αντλεί την ίδια ανομολόγητη ηδονή που αντλεί ο φετιχιστής από το
αντικείμενο του πόθου του. Αποκτά την εξουσία του φετιχιστή απέναντι στο φετίχ
του. Το εξουσιάζει. Το κατέχει. Ο έγκλειστος παίκτης δεν ανήκει στον εαυτό
του, ανήκει στον τηλεθεατή. Στο βλέμμα το αλλότριο ανήκει, που εθίζεται στην
ίδια εξουσία που έχει ο αποικιοκράτης έναντι του ιθαγενούς. Ο αφέντης έναντι
του σκλάβου.

Για μια ακόμη φορά όμως, κάτι κερδίζεις και κάτι χάνεις. Ποιος όμως θα σταθεί
να συλλογισθεί το ισοζύγιο πληρωμών;

Χάνεις το πρόσωπο για το είδωλο, το επιχείρημα για την εικόνα, τον δημιουργικό
κόπο και μόχθο για το εφήμερο και εκκωφαντικό τίποτα, τον συλλογισμό για τον
εφησυχασμό, τη σκέψη για τη χαύνωση, την εγρήγορση για έναν ασυντρόφευτο ύπνο.
Κι όμως, πάει καιρός που ο Σιοράν προειδοποιούσε: «Το σύνολο της αγρύπνιας μας
είναι εκείνο που μας κάνει να ξεχωρίζουμε από τα κτήνη και τους ομοίους μας».

Σήμερα η αγρύπνια μοιάζει να έχει για τα καλά χαθεί. Ίσως όμως αυτό να είναι
το ζητούμενο. Προς τι η αγρύπνια, όταν εκείνο που χρειάζεται είναι ο
εφησυχασμός; Τι αξία έχουν οι ποιητές σε μικρόψυχους καιρούς; Τι αξία έχει η
αγρύπνια σε ναρκωμένους καιρούς;

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.