ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πολιτικοί και δημοσιογράφοι

Πρέπει ένας πολιτικός να σηματοδοτεί με το μοντέλο της ζωής του ορισμένες
ηθικές αξίες; Μπορεί ένας δημοσιογράφος να χρησιμοποιεί αθέμιτα μέσα για να
ανακαλύψει την αλήθεια; Η πρόσφατη υπόθεση του βουλευτή του ΠΑΣΟΚ, που έπαιζε
παράνομα τυχερά παιχνίδια, με κεντρίζει ειλικρινά για να εκθέσω σύντομα
ορισμένες απόψεις πάνω σ’ αυτά τα ζητήματα.

Ο Ρ. Bourdieu, που έφυγε πριν από λίγες ημέρες απ’ αυτόν τον μάταιο κόσμο,
παρατηρούσε εύστοχα ότι υπάρχει ένας τομέας που πρέπει απαραίτητα να προσέχουν
οι πολιτικοί. Είναι ο τομέας «του συμβολικού» (ή της συμβολικής λειτουργίας).
Έτσι, η τήρηση μιας υποδειγματικής συμπεριφοράς θα έπρεπε να είναι ο κανόνας
για το κρατικό ή κομματικό προσωπικό, κυρίως όταν αυτό αντιπροσωπεύει τα
συμφέροντα των μειονεκτούτων ή των αδυνάτων.

Υπ’ αυτήν την έννοια ο πολιτικός είναι μια μορφή αντιπροσωπευτική που
εκπροσωπεί με πρόδηλο τρόπο, δηλαδή με τη ζωή του, κάποιες αξίες ή μια
κοσμοαντίληψη. Η προκλητικότητα και ο απωθητικός τρόπος ζωής ακυρώνουν
ολοκληρωτικά αυτή τη λειτουργία.

Όμως τι μήνυμα μπορεί να στέλνει στην κοινωνία ο βουλευτής ενός σοσιαλιστικού
κόμματος που ασχολείται με τον παράνομο τζόγο; Το μήνυμα αυτό είναι
ανενδοίαστα το εξής: Εγκαταλείψτε την ηθική της εργασίας και ασχοληθείτε με
τις έκνομες δραστηριότητες που φέρνουν γρήγορο πλουτισμό! Έτσι, ο βουλευτής
αυτός απαξιώνει ακόμα περισσότερο την πολιτική και ενισχύει αντικειμενικά μια
φασιστοειδή παραδοχή που είναι ήδη διαδεδομένη μέσα στον κόσμο: «Όλοι είναι το
ίδιο».

Δεν συμφωνώ, βέβαια, με τις υποκριτικές εκείνες απόψεις που απομονώνουν
ανιστόρητα τις ηθικές παρενέργειες που προκαλεί ­ έστω με μεγαλύτερη ένταση ­
ο «παράνομος τζόγος», ενώ κλείνουν τα μάτια τους μπροστά στη μέγιστη
ανηθικότητα άλλων κοινωνικών επιλογών που υποθάλπει το σύστημα της αγοράς,
όπως είναι η λειτουργία των νόμιμων καζίνων. Ούτε συμφωνώ απόλυτα με την
επιβολή μιας ηθικής συνείδησης από τα πάνω σε μια κοινωνία που «αρέσκεται να
παίζει». Αν οι σύγχρονες εθνικές ταυτότητες, όπως λέει ο J. Habermas,
διαμορφώνονται με τη ροή ανοικτών δημόσιων διαλόγων από τη διαβουλευόμενη
κοινωνία των πολιτών, η διεργασία για την ηθική υπέρβαση μιας τέτοιας
κατάστασης (πέρα από τα απαραίτητα θεσμικά μέτρα), πρέπει να αρχίσει από τα
κάτω. Αλλιώς τα εγχειρήματα αυτά θα είναι αποτυχημένα.

Από την άλλη μεριά, μπορεί ένας δημοσιογράφος να χρησιμοποιεί παράνομα μέσα
για να ανακαλύψει την αλήθεια; Κάποιοι πιστεύουν ότι δεν θα πρέπει να φωτισθεί
αυτό το ζήτημα στη σημερινή συγκυρία, γιατί έτσι συσκοτίζεται η ουσία του
προβλήματος, δηλαδή η αποκάλυψη του πολυσύνθετου ιστού του παράνομου τζόγου
από τον συγκεκριμένο δημοσιογράφο. Μπορεί, όμως, να μη δοθεί ειδικό βάρος σ’
αυτό το θέμα, όταν τα mass media επικαθορίζουν το ευρύτερο κοινωνικό
γίγνεσθαι; Κι όταν επιπλέον αρχίζει να επικρατεί μια σχολή δημοσιογραφίας που
δικαιώνει κάθε επιτυχία από το αποτέλεσμα, έστω κι αν τα μέσα που
χρησιμοποιήθηκαν ακρωτηριάζουν λ.χ. την απόκρυφη ιδιωτική σφαίρα ενός ατόμου ή
άλλα θεμελιώδη συνταγματικά δικαιώματα, που αναγνωρίζει ο δυτικός νομικός
πολιτισμός;

Έτσι, το επόμενο ερώτημα που πρέπει να τεθεί μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο είναι το
εξής: Σήμερα είχαμε μια παράνομη βιντεοσκόπηση. Μήπως αύριο θα τραυματίσουμε
κάποιο άτομο ή θα τσαλακώσουμε την ανθρώπινη αξιοπρέπειά του για να φθάσουμε
στην αλήθεια; Τότε σε τι θα διαφέρει η σχολή αυτή από τη σταλινική μεθοδολογία
που δυσφήμησε το σοσιαλιστικό όραμα με την ίδια λογική;

Πρέπει, λοιπόν, ο δημοσιογραφικός κόσμος να οργανώσει τη δική του άμυνα
απέναντι σε αυτές τις καταστάσεις, για να αποκρούσει το φαινόμενο της
«παιδευτικής βαρβαρότητας» των δημοσιογράφων για το οποίο είχε μιλήσει
παλιότερα ο Νίτσε. Πριν είναι πολύ αργά!

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.