Ούτε «αγοραφοβία», ούτε «αγοραλατρία»

Δεν χρειαζόταν να ανακοινωθεί ο πληθωρισμός Δεκεμβρίου, που σκαρφάλωσε πάλι
στο 3% από το 2,4% του Νοεμβρίου, για να διαπιστωθεί ότι υπάρχει ­ και πάλι ­
πρόβλημα τιμών στην αγορά. Οι καταναλωτές παρακολουθούν, το τελευταίο
διάστημα, τις τιμές σε μια σειρά από προϊόντα αλλά και υπηρεσίες να
ανεβαίνουν, και με διάφορες αφορμές.

Στα οπωροκηπευτικά, οι τιμές αυξήθηκαν από τον Δεκέμβριο λόγω κακοκαιρίας, ενώ
τις τελευταίες ημέρες «πήραν φωτιά», κατά το κοινώς λεγόμενο, εξαιτίας του
παγετού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, απλώς με τη δικαιολογία του παγετού.

Στο ψωμί, η αύξηση έγινε με αφορμή τη μετατροπή των τιμών σε ευρώ. Καθώς η
τιμή του κιλού βρισκόταν κοντά ­ αλλά όχι και πολύ κοντά ­ στο ένα ευρώ,
πολλοί αρτοποιοί έκαναν το άλμα κατ’ ευθείαν και απαλλάχθηκαν έτσι και από την
αναζήτηση «ψιλών».

Στα πάρκινγκ, η αύξηση έγινε χωρίς κανέναν ιδιαίτερο λόγο, αφού σε πολλές
περιπτώσεις οι νέες τιμές σε ευρώ δεν είναι «στρογγυλές», απλώς πολύ πιο
υψηλές.

Στις υπηρεσίες αναψυχής, όπως είναι τα εστιατόρια, οι αυξήσεις επίσης δεν
μπορούν να αποδοθούν σε συγκεκριμένο λόγο, αφού το ευρώ δεν «δικαιολογεί»
στρογγυλοποιήσεις λογαριασμών, που αποτελούνται από πολλές επιμέρους τιμές.

Ούτως ή άλλως, όποια και αν είναι τα κίνητρα, δικαιολογημένα ή όχι,
κερδοσκοπικά ή λιγότερο κερδοσκοπικά, ο καταναλωτής πληρώνει τον λογαριασμό.
Και το ερώτημα που θέτει είναι πώς μπορεί να προστατεύσει το εισόδημά του, το
οποίο ο ίδιος δεν μπορεί συνήθως να επηρεάσει τόσο εύκολα όσο η αγορά
μεταβάλλει τις τιμές των προϊόντων της, με την πρώτη ευκαιρία.

Οι εύκολες απαντήσεις

Στο ερώτημα αυτό υπάρχουν δύο εύκολες απαντήσεις. Η πρώτη επιζητεί επιστροφή
στις πρακτικές του παρελθόντος, της διατίμησης και των δελτίων τιμών που
εξέδιδε το υπουργείο Εμπορίου. Οι νοσταλγοί της εβδομαδιαίας ανακοίνωσης των
τιμών της ντομάτας και της πατάτας επιθυμούν να ελεγχθούν πλήρως οι δυνάμεις
της αγοράς, θεωρώντας ότι έτσι θα προστατευθεί αποτελεσματικά ο καταναλωτής.

Όμως, αυτό στο παρελθόν δεν επιβεβαιώθηκε πάντα στην πράξη, ενώ επιπλέον είχε
επιπλοκές, αφού λειτούργησε εις βάρος της ποιότητας και της ποικιλίας. Ποιος
δεν θυμάται την εποχή που οι μπανάνες ήταν πανάκριβες, δυσεύρετες και κάκιστης
ποιότητας;

Η άλλη εύκολη απάντηση εναποθέτει τα πάντα στις δυνάμεις του ελεύθερου
ανταγωνισμού. Οι θιασώτες της άποψης αυτής πιστεύουν ότι ο ανταγωνισμός, σαν
το «αόρατο χέρι» του Άνταμ Σμιθ, θα αποκαταστήσει την ισορροπία στην αγορά
χωρίς κρατικές παρεμβάσεις. Με άλλα λόγια, η δυνατότητα επιλογής που έχει ο
καταναλωτής στην ελεύθερη αγορά, θα τον οδηγήσει στον φθηνότερο προμηθευτή και
έτσι όλοι θα υποχρεωθούν να χαμηλώσουν τις τιμές.

Υπερβολικά αισιόδοξη και αυτή η θεωρία, παραγνωρίζει το γεγονός ότι, αντίθετα
με τη θεωρία, η ζωή δεν γνωρίζει ιδανικές συνθήκες. Ο πλήρως ελεύθερος
ανταγωνισμός, στην πραγματικότητα, δεν υφίσταται και αυτό οφείλεται σε πολλούς
λόγους. Πρώτον, στην πράξη οι καταναλωτές δεν είναι σε θέση να συγκρίνουν τις
τιμές σε περισσότερους από 2-3 προμηθευτές, αφού δεν είναι δυνατόν να διανύουν
αποστάσεις, ξοδεύοντας χρόνο και χρήμα, για να εξασφαλίσουν ένα μικρό κέρδος.
Κανένας δεν είναι διατεθειμένος να διασχίσει την Αθήνα για να προμηθευθεί τη
φέτα φθηνότερη κατά ένα ευρώ το κιλό. Έπειτα, η προσφορά δεν είναι πάντα τόσο
μεγάλη σε σχέση με τη ζήτηση, ώστε να ωθεί τις τιμές προς τα κάτω. Όταν
υπάρχει έλλειψη οι τιμές ανεβαίνουν, όσοι και αν είναι οι προμηθευτές.
Παράδειγμα, τα πάρκινγκ στο κέντρο της Αθήνας που εξακολουθούν να μην έχουν
ελεύθερες θέσεις, παρότι ανεβάζουν συνεχώς τις τιμές τους. Ακόμη είναι γνωστό
ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι προμηθευτές συνεννοούνται μεταξύ τους,
σχηματίζοντας ένα είδος άτυπου τραστ, για να κρατούν τις τιμές ψηλά.

Ούτε η «αγοραφοβία», επομένως, αλλά ούτε και η… «αγοραλατρία» μπορούν να
δώσουν λύσεις στο πρόβλημα του καταναλωτή. Έως έναν βαθμό, ο καταναλωτής
μπορεί να αυτοπροστατευθεί και μάλιστα η μετάβαση στο ευρώ ίσως αποδειχθεί
χρήσιμη ­ και από αυτήν την άποψη. Από την άποψη, δηλαδή, ότι συνέβαλε στην
αφύπνιση της καταναλωτικής συνείδησης του Έλληνα, αφού του επέβαλε να
ασχοληθεί με τις τιμές και τις συγκρίσεις τους, για «τον φόβο των Ιουδαίων».

Ο ρόλος του κράτους

Από εκεί και πέρα, όμως, το κράτος έχει και αυτό έναν ρόλο να διαδραματίσει.
Δηλαδή να ελέγξει ότι λειτουργούν οι δυνάμεις του ελεύθερου ανταγωνισμού και
δεν γίνονται κρυφές συμφωνίες για τη διαμόρφωση των τιμών σε συγκεκριμένα
επίπεδα. Να φροντίσει, ώστε να αυξηθεί η προσφορά εκεί που δεν είναι επαρκής
για να καλύψει τη ζήτηση, με αποτέλεσμα να αναπτύσσονται φαινόμενα
κερδοσκοπίας. Να καταργήσει όποιους περιορισμούς υφίστανται για την προστασία
συντεχνιών, που λειτουργούν εις βάρος των καταναλωτών. Να συμβάλει, επίσης,
στην καλύτερη ενημέρωση των καταναλωτών, ώστε να είναι σε θέση μόνοι τους να
προστατεύσουν τα συμφέροντά τους. Να φροντίσει, τέλος, ώστε οι δικοί του
ελεγκτικοί μηχανισμοί να λειτουργούν άψογα και να μην υποκύπτουν στο δέλεαρ
της δωροδοκίας από τους ελεγχόμενους.

Δεν είναι λίγα όλα αυτά. Αλλά από κάπου πρέπει να γίνει η αρχή. Στο τέλος
τέλος, από αυτά τα δείγματα γραφής θα κριθεί μια κυβέρνηση που δεν θέλει ­ και
δεν είναι σε θέση ­ να υποσχεθεί πλέον παροχές με το τσουβάλι.