Μυρωδιές Πρωτοχρονιάς στην Πόλη

1. Στην Πλατεία Ταξίμ, παραμονές Πρωτοχρονιάς του 1973, πωλητής δέντρων παρουσιάζει το εμπόρευμά του στους υποψήφιους αγοραστές

Μυρωδιά μανταρινιού, φρεσκοκαβουρδισμένων φουντουκιών, αμυγδάλων, φιστικιών
και αγιοβασιλιάτικης πίτας που μοσχομύριζε μαχλέπι. Μυρωδιές Χριστουγέννων και
Πρωτοχρονιάς στην Πόλη, που τέτοια εποχή ήταν πάντα χιονισμένη ­ όπως και
φέτος. Στις προετοιμασίες των τραπεζιών δεν συμμετείχαμε εμείς τα παιδιά,
ξέραμε, όμως, ότι το τραπεζομάντιλο δεν θα φαινόταν από τους μεζέδες. Δική μας
δουλειά ήταν το έλατο. Ό,τι στολίδια έλειπαν ­ παρδαλά πουλιά, σταλακτίτες,
φαναράκια ­ θα τα έφερνε ο μπαμπάς απ’ την Αιγυπτιακή Αγορά. Τα είδα και
φέτος. Τα παλιά στολίδια, ίδια κι απαράλλαχτα. Γιατί νόμιζα πως δεν θα υπήρχαν
πια, αφού και ο Οζτζάν και η Φιτνέτ χανούμ στόλιζαν δέντρο;

Μεγάλο έλατο στολιζόταν στην Πλατεία Ταξίμ ως το 1964, μου είχε πει ο
συγγραφέας-δημοσιογράφος Ριντβάν Ακάρ. Τη χρονιά, δηλαδή, που απελάθηκαν οι
Έλληνες υπήκοοι. Ύστερα, μέσα στην τεταμένη ατμόσφαιρα που επικρατούσε λόγω
του Κυπριακού, ο δήμος αποφάσισε να σταματήσει ο στολισμός δέντρου στην
κεντρική πλατεία της Κωνσταντινούπολης.

Ωραία θα ήταν να έβρισκα φωτογραφία αυτού του δέντρου. Η «Τζουμχουριέτ» είναι
η παλιότερη εφημερίδα της Τουρκίας ­ βγαίνει από το 1924. Πήγα εκεί με την
ελπίδα ότι μπορεί κάτι να έβρισκα στο αρχείο της.

Η φιλικότατη βιβλιοθηκάριος με κατέβασε σε ένα άκρως τακτοποιημένο υπόγειο και
με άφησε ανάμεσα στα ράφια με τους τόμους της εφημερίδας. Άλλο που δεν ήθελα:
κοίταξα τον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο από το 1953 ως το 1963. Δεν βρήκα
φωτογραφία ούτε αναφορά στο δέντρο. Βρήκα, όμως, άλλα πράγματα.

2. Στολισμένος δρόμος στο Πέρα, στα μέσα της δεκαετίας του 1930

«Άρχισε να μας γίνεται συνήθεια ο εορτασμός της Πρωτοχρονιάς», έγραφε το φύλλο
της 31-12-1953 κι εγώ για πρώτη φορά «αντιλήφθηκα» ότι η Πρωτοχρονιά δεν
υπήρχε στην Τουρκία από πάντα, αλλά από το 1926 που υιοθετήθηκε το γρηγοριανό
ημερολόγιο. Δύο χρόνια πριν είχε χωριστεί η εκκλησία από το κράτος, ένα χρόνο
πριν είχαν βγάλει τα φέσια και τους φερετζέδες και ένα χρόνο αργότερα θα
περνούσαν από το αραβικό στο λατινικό αλφάβητο. Δηλαδή, το 1953, οι άνθρωποι
στην Τουρκία γιόρταζαν για εικοστή όγδοη χρονιά την Πρωτοχρονιά…

Ο δυτικότροπος γιορτασμός είχε «πιάσει» προφανώς. «Μην επιχειρήσετε να πάτε
σήμερα το βράδυ στο Λίντο, στο Κερβάνσεραϊ ή στο Μαξίμ, αν δεν έχετε κλείσει
τραπέζι», προειδοποιούσε η εφημερίδα (31-12-1956), «είναι όλα πλήρη».

«Τα τραμ, τα λεωφορεία και τα τρένα θα λειτουργήσουν ως τις 2.30 το πρωί για
να εξυπηρετηθεί το κοινό το βράδυ της Πρωτοχρονιάς», ανήγγελλε στην πρώτη
σελίδα το φύλλο της 30-12-1955. «Μεγάλη κίνηση στην αγορά εδώ και μία
εβδομάδα», συνεχίζει, «ουρές στα στραγαλάδικα, τα μπακάλικα και τα
κρεοπωλεία… μια καλή γαλοπούλα κοστίζει 10-12 λίρες, τα φουντούκια 400
γρόσια, τα αμύγδαλα 600 γρόσια το κιλό»…

Ύστερα, τα επόμενα χρόνια, το ’59 που η κυβέρνηση Μεντερές κλυδωνιζόταν, το
’60 που έγινε το στρατιωτικό πραξικόπημα (27/12), το ’61 που απαγχονίστηκαν ο
Μεντερές και δύο υπουργοί του, το ’64 που συγκυβέρνησαν τα δύο μεγάλα κόμματα
με εντολή των στρατηγών, ήταν χρόνια δύσκολα. Ο καινούργιος χρόνος
προσπερνιέται μόνο με μια ευχή: «Καλή Χρονιά».

Στα «ψιλά»

3. «Μην επιχειρήσετε να πάτε απόψε στο Λίντο, στο Κερβάνσεραϊ ή στο Μαξίμ, αν δεν έχετε κλείσει τραπέζι», προειδοποιούσε η εφημερίδα «Τζουμχουριέτ» (31-12-1956), «είναι όλα πλήρη». Στις φωτογραφίες, άνδρες και γυναίκες γιορτάζουν στο «Μαξίμ»

«Οι Χριστιανοί εόρτασαν τα Χριστούγεννα», γράφει στα «ψιλά» το φύλλο της
26-12-1960, «στη λειτουργία που τελέσθηκε στο Ορθόδοξο Πατριαρχείο
χοροστάτησαν ο Πατριάρχης Αθηναγόρας και ο φιλοξενούμενός τους Ρώσος
Πατριάρχης Αλέξιος». «Δεχόμαστε παραγγελίες για την πρωτοχρονιάτικη γαλοπούλα
σας», γράφει με κομψά γράμματα το αφισάκι στην είσοδο του μικρού ντελικατέσεν,
το ζαχαροπλαστείο «Σαβόι» έχει βάλει βασιλόπιτες στη βιτρίνα του, η Τσιγγάνα
λουλουδού πουλάει γκι, τώρα, εδώ, στη γειτονιά όπου μένω, το Τζιχανγκίρ.

Το Πέρα φεγγοβολάει με φωτεινούς φιόγκους και αστέρια με ουρά δεξιά και
αριστερά. Οι είσοδοι των ξενοδοχείων του Ταξίμ αστράφτουν με στολισμένα έλατα.

Αλλού δεν πήγα, γιατί έκανε πολύ κρύο, αλλά είμαι βέβαιη ότι στις σικ
γειτονιές, στο Νισάντας, στο Σισλί, στο Οσμάμπεη, τα πράγματα θα είναι πιο
λαμπερά από ό,τι εδώ στο κέντρο.

Πήγα, όμως, παρά τους πάγους που έτριζαν κάτω από τα πόδια μου, γιατί το είχε
στρώσει, εκεί όπου ήθελα να πάω οπωσδήποτε: στη Σάντα Μαρία Ντράπερις, τη μία
από τις δύο καθολικές εκκλησίες της Μεγάλης Οδού του Πέρα. Εκεί, όπου μας
πήγαινε ο μπαμπάς μου να δούμε τη φάτνη. Και θυμήθηκα πόσες ώρες χαζεύαμε,
λίγο ακόμη, λίγο ακόμη, με τα πακέτα με τα δώρα στα χέρια, το καινούριο πιε
ντε πουλ παλτό, τα «Κλασσικά Εικονογραφημένα» από το βιβλιοπωλείο του
Παντελίδη στο Τούνελ. Γιατί, εκείνη την ωραία φάτνη στη Σάντα Μαρία δεν τη
φτιάχνουν πια…