Ρaul Samuelson Οι οικονομικές προκλήσεις των καιρών μας

«Ήταν η καλύτερη εποχή. Ήταν η χειρότερη εποχή». Με αυτές τις διάσημες λέξεις
αρχίζει το κλασικό αριστούργημα του Καρόλου Ντίκενς, «Ιστορία δύο πόλεων», που
αναφέρεται στη Γαλλική Επανάσταση. Σήμερα, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο
εξωτερικό, μπορούν κάλλιστα να ειπωθούν αυτά τα λόγια. Η Αμερική βρίσκεται
επισήμως σε ύφεση από τον περασμένο Μάρτιο, ενώ οι στατιστικές για την
κινεζική οικονομία δείχνουν ότι παρουσιάζει συνεχή και ταχεία ανάπτυξη.

Ωστόσο, πολλές οικονομίες του πλανήτη δεν εμφανίζουν την ισχύ της κινεζικής. Η
Αργεντινή αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα, καθώς οι ιθύνοντες της χώρας
επιμένουν να διατηρούν την ισοτιμία του νομίσματος της χώρας συνδεδεμένη με το
αμερικανικό δολάριο. Η Ιαπωνία βρίσκεται σε καλύτερη κατάσταση από την
Αργεντινή, αλλά η ύφεση της οικονομίας της φαίνεται να οξύνεται. Ο δημοφιλής
ηγέτης της, ο Γιουνιχίρο Κοϊζούμι, λέει μεγάλα λόγια αλλά, έως τώρα, έχει
κάνει λίγα προκειμένου να ενισχύσει τη ζήτηση στην οικονομία μέσω της αύξησης
των δημοσιονομικών δαπανών.

Απαισιόδοξες προβλέψεις

Οι ρυθμοί ανάπτυξης των οικονομιών της Κορέας, της Σιγκαπούρης και της Ταϊβάν
επιβραδύνονται λόγω της μείωσης ζήτησης των προϊόντων της στις εξαγωγικές
αγορές. Οι προβλέψεις για τους ρυθμούς ανάπτυξης της οικονομίας της ευρωζώνης
το 2002 αναθεωρήθηκαν προς τα κάτω, από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τον
Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης και τους περισσότερους
οικονομικούς αναλυτές. Και όλα αυτά συμβαίνουν, παρά την πραγματοποίηση του
νέου πολέμου εναντίον της τρομοκρατίας που έχει βάλει στόχο το Αφγανιστάν.
Στον πόλεμο αυτό ηγούνται οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Οριακά αντισταθμιστικά σε αυτά τα στοιχεία, που συνθέτουν την εξασθένηση της
παγκόσμιας οικονομίας, λειτουργεί η θετική εξέλιξη της αποκλιμάκωσης των
διεθνών τιμών του πετρελαίου, λόγω της συρρίκνωσης της ζήτησης και της αύξησης
της προσφοράς. Οι προοπτικές της ύφεσης θα ήταν πολύ χειρότερες αν ο
Οργανισμός Πετρελαιοεξαγωγών Χωρών κατάφερνε σύντομα να συνδυάσει τις δικές
του περικοπές στην παραγωγή πετρελαίου με μείωση της παραγωγής από τη Νορβηγία
και τη Ρωσία. Επίσης, η εξάπλωση του πολέμου εναντίον της τρομοκρατίας στο
Ιράκ, το Ιράν και στη Μέση Ανατολή θα έκανε πιθανή την όξυνση της ύφεσης στο
μέλλον.

Μειώσεις επιτοκίων

Η ανάκαμψη των τιμών των μετοχών στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης αποτελεί θετικό οιωνό για το μέλλον της παγκόσμιας οικονομίας

Ευτυχώς, η κεντρική αμερικανική τράπεζα του Άλαν Γκρίνσπαν και η Τράπεζα της
Αγγλίας του Τόνι Μπλερ βρίσκονταν σε ετοιμότητα και ανέλαβαν δράση με την
αντιμετώπιση της οικονομικής επιβράδυνσης, μειώνοντας τα επιτόκια. Στην
Αμερική αυτό βοήθησε στην αύξηση της κατασκευής νέων κατοικιών, πωλήσεων
αυτοκινήτων και χριστουγεννιάτικων αγορών. Παράλληλα, βοήθησε το αμερικανικό
Χρηματιστήριο να ανακάμψει μετά τη βουτιά που είχε πραγματοποιήσει λόγω της
τρομοκρατικής επίθεσης της 11ης Σεπτεμβρίου. (Για μένα ένας λόγος ανησυχίας
είναι η πιθανότητα να αποδειχθεί βραχύβια η αισιοδοξία που επικρατεί στο
Χρηματιστήριο. Αν συμβεί αυτό, τότε από τη γρίπη της Γουώλ Στρητ μπορεί να
επηρεαστεί το σύνολο της οικονομίας).

Όταν συγκρίνω το σημερινό παγκόσμιο σκηνικό με την παγκόσμια οικονομική κρίση
της περιόδου 1929-35, την οποία έζησα ως φοιτητής Οικονομικών, πρέπει να
ομολογήσω ότι δεν αισθάνομαι απόλυτα εφησυχασμένος. Το 1929 η Γουώλ Στρητ είχε
λιγότερη κερδοσκοπική φούσκα από αυτήν που είχε τον Μάρτιο του 2001. Αν
εξακολουθούσαμε να ζούμε σε έναν πλήρως καπιταλιστικό κόσμο όπως αυτός που
γνώρισα τη δεκαετία του ’20, τότε οι πολιτικές του Laissez- Faire και της
κυβερνητικής ουδετερότητας για τα δρώμενα στην οικονομία ήταν πολύ πιθανόν να
οδηγήσουν την παγκόσμια οικονομία σε μια κρίση χειρότερη από αυτήν του 1929.
Από εκείνη την οικονομική κρίση, ο Χίτλερ και ο Στάλιν απέκτησαν πλεονέκτημα,
ενώ οι εργαζόμενοι σε όλο τον κόσμο πήραν το πικρό μάθημα ότι, εκτός από τις
αλυσίδες τους, είχαν πολλά περισσότερα να χάσουν.

Διαφορές

Η οικονομική ιστορία αποκαλύπτει ότι το 2001 διαφέρει σημαντικά από το 1929. Η
διαφορά είναι ότι σχεδόν παντού οι άνθρωποι ζουν σε μεικτές οικονομίες. Η
εγγύηση των τραπεζικών καταθέσεων και τα κυβερνητικά χρηματοδοτούμενα και
εφαρμοζόμενα σχέδια διάσωσης της οικονομίας είναι αναγκαία, αν και όχι πάντοτε
ικανά να ρυθμίσουν απόλυτα επιτυχημένα τις οικονομίες. Οι δημοκρατικά
οργανωμένες μεικτές οικονομίες χρησιμοποιούν τα μακροοικονομικά προγράμματα
όχι για να εξαφανίσουν τον οικονομικό κύκλο, αλλά για να διορθώσουν την
οξύτητα των διακυμάνσεων.

Σε αυτό είμαστε τυχεροί. Και αυτό διότι υπάρχει σημαντική πιθανότητα η
τρέχουσα παγκόσμια οικονομική επιβράδυνση να αποδειχθεί βαθύτερη και οριακά
μεγαλύτερης διάρκειας από τον μέσο όρο των τελευταίων δώδεκα υφέσεων. Γιατί
υπάρχει αυτή η διαφορά; Θυμηθείτε ξανά τις πρόσφατες κερδοσκοπικές φούσκες.
Θυμηθείτε, επίσης, ότι σε 100 συναπτούς μήνες ταχείας ανάπτυξης της
αμερικανικής οικονομίας, ο δυναμισμός των καινοτομιών που είχε διατυπώσει ο
Σουμπέτερ, ο οποίος αύξησε την παραγωγικότητα στην Αμερική και το εξωτερικό,
άφησαν τον κόσμο με πλεονάζων παραγωγικό δυναμικό και τις επιχειρήσεις με
χρέη.

Αυτό τα δύο προβλήματα μάς θυμίζουν ότι οι ίδιες συνθήκες επικρατούσαν το
1929, ύστερα από μία δεκαετία ταχείας ανάπτυξης. Το ίδιο είχε συμβεί και τη
δεκαετία του ’70 μετά την ταχεία ανάπτυξη που είχε γνωρίσει η αμερικανική
οικονομία τη δεκαετία του ’60, την περίοδο διακυβέρνησης Κέννεντυ και Τζόνσον.
Θα πρέπει, άραγε, να μας προκαλεί έκπληξη ότι η δεκαετία του ’70 ήταν τα
χρόνια των ισχνών αγελάδων, ενώ προηγήθηκαν τα χρόνια των παχέων αγελάδων;
(Χρόνια ισχνών αγελάδων μόνο και μόνο επειδή οι αγορές αφέθησαν στο έλεός τους
παράγοντας οικονομική αδυναμία – φτώχεια στο μέσον της αφθονίας).

Ίσως οι αισιόδοξοι να αποδειχθούν σωστοί και ύστερα από μόλις έναν χρόνο
αμερικανικής ύφεσης, η οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών να ανακάμψει στις
αρχές του 2002 και να οδηγήσει στην ανάκαμψη της παγκόσμιας οικονομίας.
Ωστόσο, πρέπει να προειδοποιήσουμε τον Λευκό Οίκο, τη Γερουσία που ελέγχεται
από τους Δημοκρατικούς και τη Βουλή των Αντιπροσώπων, που ελέγχεται από τους
Ρεπουμπλικάνους, ότι αυτήν τη φορά υπάρχει ο κίνδυνος μιας αρνητικής
αλληλεπίδρασης μεταξύ της πραγματικής οικονομίας και του αμερικανικού
Χρηματιστηρίου.

Αυτό μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στην Αμερική και στον υπόλοιπο κόσμο.
Είναι πολύ σημαντικό να εφαρμοστούν ισορροπημένα οικονομικά προγράμματα
νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής, τα οποία θα αντιμετωπίσουν τη
μείωση των ευκαιριών απασχόλησης και θα βοηθήσουν στη συσσώρευση κεφαλαίου,
που θα αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης τις
επόμενες δεκαετίες.

Εξίσου κρίσιμη θα είναι και η μείωση της κατανάλωσης από τις χαμηλού
εισοδήματος κοινωνικές ομάδες, οι οποίες πλήττονται περισσότερο όταν οι
μηχανισμοί των αγορών αποτυγχάνουν. Αναλογιστείτε μόνο την επιτυχία της
δεκαετίας του ’90 στη μείωση του αριθμού των μητέρων που εξαρτώνταν
αποκλειστικά από τα κρατικά επιδόματα πρόνοιας. Αυτή η απροσδόκητη επιτυχία
έγινε εφικτή μόνο και μόνο επειδή η αμερικανική οικονομία πλησίασε την
κατάσταση πλήρους απασχόλησης.

Η καθυστερημένη ή οριακή ανάκαμψη της οικονομίας, φοβάμαι, θα αυξήσει των
αριθμό των ενηλίκων, ανδρών και γυναικών, που θα στέκονται στα φανάρια και θα
κρατούν πινακίδες με το μήνυμα: «Βοηθήστε με, είμαι άστεγος».

(c) 2001, Los Angeles Times Syndicate

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης