Ο Τρίτος Δρόμος των σύγχρονων οικονομιών

Το φετινό βραβείο Νόμπελ Οικονομικών απονεμήθηκε στον Τζορτζ Άκερλοφ του
Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ, στον Μάικλ Σπενς του Πανεπιστημίου
Στάνφορντ και σε μένα, για την εργασία μας σχετικά με την «ασύμμετρη
πληροφόρηση». Τι είδους εργασία ήταν αυτή και για ποιο λόγο μας απονεμήθηκε το
βραβείο Νόμπελ;

Για περίπου διακόσια χρόνια οι οικονομολόγοι χρησιμοποιούσαν απλά οικονομικά
μοντέλα, τα οποία είχαν ως προϋπόθεση ότι η πληροφόρηση ήταν τέλεια. Για
παράδειγμα, προϋπέθεταν ότι όλοι οι συμμετέχοντες στην οικονομία είχαν ίση και
διαφανή γνώση για τους σχετικούς παράγοντες. Γνώριζαν ότι η πληροφόρηση δεν
ήταν τέλεια, αλλά ήλπιζαν ότι ένας κόσμος με μικρές ατέλειες στην πληροφόρηση
θα ήταν σχεδόν ίδιος με έναν κόσμο ο οποίος είχε τέλεια πληροφόρηση. Δείξαμε
ότι αυτή η θέση δεν είχε θεμελιωθεί σωστά: Ακόμη και μικρές ατέλειες στην
πληροφόρηση, έχουν προφανείς επιπτώσεις στον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρεται
η οικονομία.

Οι ατέλειες

Ο Joseph Stiglitz είναι Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, πρώην πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων του προέδρου Μπιλ Κλίντον και επικεφαλής οικονομολόγος και αντιπρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας

Η επιτροπή απονομής του βραβείου Νόμπελ τόνισε την εργασία μας στις
«ασυμμετρίες της πληροφόρησης», μια πτυχή των ατελειών στην πληροφόρηση, που
προκαλείται από το γεγονός ότι διαφορετικοί άνθρωποι σε μια αγορά γνωρίζουν
διαφορετικά πράγματα. Για παράδειγμα, ο πωλητής ενός αυτοκινήτου είναι σε θέση
να γνωρίζει περισσότερα για το αυτοκίνητό του σε σχέση με τον αγοραστή. Ο
αγοραστής μιας ασφαλιστικής κάλυψης είναι σε θέση να γνωρίζει περισσότερα για
τις πιθανότητες να πάθει κάποιο ατύχημα (γνωρίζει τον τρόπο που οδηγεί) σε
σχέση με τον ασφαλιστή. Ένας εργαζόμενος είναι σε θέση να γνωρίζει καλύτερα
τις ικανότητές του σε σχέση με τον εργοδότη που σκοπεύει να τον προσλάβει.
Ένας δανειολήπτης είναι σε θέση να γνωρίζει περισσότερα για τις πιθανότητες να
αποπληρώσει το δάνειο που λαμβάνει σε σχέση με τον δανειστή. Ωστόσο, οι
ασυμμετρίες της πληροφόρησης είναι μόνο μια όψη των ατελειών στην πληροφόρηση.
Οι ατέλειες αυτές – ακόμη και όταν είναι μικρές – μπορούν να έχουν σοβαρές
επιπτώσεις.

Ο Τζορτζ Άκερλοφ και εγώ ήμασταν συμμαθητές στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της
Μασαχουσέτης, στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Διδαχθήκαμε τα μοντέλα της
εποχής, τα οποία δεν μας φαίνονταν και πολύ λογικά. Αυτά τα μοντέλα έλεγαν
απλοϊκά ότι η ζήτηση ήταν ίση με την προσφορά. Το ανέκδοτο της εποχής ήταν ότι
θα μπορούσες να κάνεις έναν παπαγάλο οικονομολόγο απλώς επαναλαμβάνοντας την
«προσφορά και τη ζήτηση». Αυτή η θέση παρήγαγε παράξενα αποτελέσματα. Αν η
προσφορά εργασίας, για παράδειγμα, ήταν ίση με τη ζήτηση, δεν θα υπήρχε
ανεργία.

Μεγάλωσα σε μια βιομηχανική πόλη στη νότια ακτή της Λίμνης του Μίσιγκαν, στο
Γκάρι της Ιντιάνα, και είδα φτώχεια, ανεργία και διακρίσεις. Μπήκα στα
οικονομικά, επειδή ήθελα να καταλάβω και να κάνω κάτι γι’ αυτά τα φαινόμενα.
Το να διδάσκομαι μοντέλα τα οποία ξεκινούσαν λαμβάνοντας ως προϋπόθεση ότι η
ανεργία δεν υπήρχε, ήταν κάτι παράξενο για μένα.

Τα μοντέλα μάς βοήθησαν να εξηγήσουμε τον λόγο που οι αγορές δεν λειτουργούσαν
με τον τρόπο που περιέγραφε η τυποποιημένη θεωρία: Για ποιο λόγο μπορεί να μην
υπάρχουν αγορές, για ποιο λόγο μπορεί να υπάρχει ανεργία και για ποιο λόγο
μπορεί να υπάρχει αξιολόγηση πιστοληπτικής ικανότητας. Παράλληλα, τα μοντέλα
μάς εξηγούσαν για ποιο λόγο μπορούν να εντείνονται τα σοκ στην οικονομία και
οι επιδράσεις τους να επιμένουν, ακόμη και αρκετό χρόνο μετά την εξαφάνιση του
αρχικού οικονομικού προβλήματος.

«Το αόρατο χέρι» δεν υπάρχει

Ένα από τα πιο προφανή αποτελέσματα της εργασίας μας, αφορούσε τη θέση του
Άνταμ Σμιθ ότι οι ανταγωνιστικές αγορές οδηγούσαν, όπως ακριβώς «ένα αόρατο
χέρι», σε καταστάσεις όπου τα πάντα λειτουργούν αποτελεσματικά. Η ανάλυσή μας
έδειχνε ότι, όχι μόνο το «αόρατο χέρι» δεν ήταν ορατό, αλλά και δεν υπήρχε
καν. Ή, ακόμη και αν υπήρχε, ήταν εξαρθρωμένο. Στην εργασία μας, μαζί με την
Μπρους Γκρίνγουολντ, του Πανεπιστημίου Κολούμπια, δείξαμε ότι σε μια οικονομία
της αγοράς υπάρχουν κρατικές παρεμβάσεις στις αγορές που μπορούν να ωφελήσουν
τους πάντες – ακόμη και όταν η κυβέρνηση αντιμετωπίζει τις ίδιες ατέλειες στην
πληροφόρηση που αντιμετωπίζει ο ιδιωτικός τομέας της οικονομίας.

Για πολλά χρόνια, οι οικονομολόγοι αναγνώριζαν στο όνομα των «άμεσων
αλληλεπιδράσεων στην παραγωγή – externalities», όπως η ρύπανση του αέρα και
του νερού, ότι οι λύσεις που προσφέρει η οικονομία της αγοράς είναι, πολύ
συχνά, αναποτελεσματικές. Είναι πιθανό να υπάρχει μεγάλη παραγωγή ορισμένων
προϊόντων – όπως η παραγωγή χάλυβα που προκαλεί ρύπανση – και μικρή παραγωγή
άλλων, όπως η επιστημονική έρευνα, η οποία προάγει την γνώση. Αυτό που δείξαμε
είναι ότι, όσο πιο σύντομα αναγνωρίσει κάποιος ότι η πληροφόρηση είναι ατελής
-όπως πράγματι είναι – τόσο αυτές οι άμεσες αλληλεπιδράσεις μπορεί να
οδηγήσουν σε αποτυχίες λειτουργίας της αγοράς.

Ειρωνεία της ιστορίας

Είναι μια ειρωνεία της ιστορίας ότι, ενώ μια ομάδα ερευνητών ανέπτυσσαν ιδέες
για την ενίσχυση της κατανόησής μας στους περιορισμούς των αγορών, οι διεθνείς
οικονομικοί οργανισμοί πίεζαν για την εξάπλωση των ιδεών της Ουάσιγκτον –
βασισμένες στον φανατισμό υπέρ των ελεύθερων αγορών – οι οποίες αγνοούσαν τις
αποτυχίες των αγορών. Σήμερα, παρά το γεγονός ότι αυτά τα μαθήματα για τα όρια
των αγορών έχουν γίνει κοινός τόπος στην ακαδημαϊκή κοινότητα, δεν έχουν ακόμη
υιοθετηθεί από πολλούς διεθνείς οικονομικούς οργανισμούς. Αυτό προκαλεί τριβές
μεταξύ αυτών των οργανισμών και των χωρών που δέχονται τις συστάσεις τους:
Πολλοί ευφυείς, νεαροί οικονομολόγοι, που εργάζονται για κυβερνήσεις των
αναπτυσσόμενων χωρών, βασίζουν τις αναλύσεις τους στην καλύτερη κατανόηση της
οικονομίας της αγοράς σε σχέση με την παλιά ιδεολογία και τα απλοϊκά μοντέλα
που κατευθύνουν ορισμένους διεθνείς γραφειοκράτες.

Ορισμένοι υποστήριξαν ότι η θεωρητική εργασία για τις ατέλειες της
πληροφόρησης, που αναγνωρίστηκε από την επιτροπή απονομής των Νόμπελ, δεν
σχετίζεται με τις θέσεις οικονομικής πολιτικής που πήρα στην Παγκόσμια Τράπεζα
σχετικά με την Ανατολική Ασία, τη Ρωσία ή την ανάπτυξη. Αυτό, δεν αληθεύει. Η
θέση που πήρα για την απελευθέρωση των αγορών βασίστηκε σε μια θεωρία
ρυθμίσεων, η οποία με τη σειρά της ήταν βασισμένη στις ασυμμετρίες της
πληροφόρησης.

Οι φόβοι για χρεοκοπίες – ότι τα υψηλά επιτόκια που συνέστησε το Διεθνές
Νομισματικό Ταμείο στην Ανατολική Ασία θα προκαλέσουν αφόρητες πιέσεις στις
επιχειρήσεις, αφού διατηρούσαν σε υψηλά επίπεδα τις ισοτιμίες των νομισμάτων,
ενώ παράλληλα κατέστρεφαν οικονομίες κάνοντάς τις λιγότερο ελκυστικές για τους
επενδυτές – πήγαζαν από τη θεωρία της ασυμμετρικής πληροφόρησης. Σε πιο
απλοϊκό επίπεδο, σε έναν κόσμο με τέλεια πληροφόρηση, η χρεοκοπία δεν
υφίσταται. Για ποιο λόγο κάποιος θα δάνειζε χρήματα σε κάποιον άλλο, αν
γνώριζε ότι δεν πρόκειται να πάρει πίσω τα χρήματά του; Στον πραγματικό κόσμο,
οι αποτυχίες ιδιωτικοποιήσεων σχετίζονται εν μέρει με τα προβλήματα στη
διοίκηση των επιχειρήσεων, προβλήματα που σχετίζονται με ασυμμετρίες
πληροφόρησης μεταξύ των ιδιοκτητών και αυτών που διοικούν μια επιχείρηση.

Ιδέες και συμφέροντα

Μερικές φορές, οι ιδέες είναι εξίσου ισχυρές με τα συμφέροντα. Όταν οι παλαιές
ιδεολογίες και τα συμφέροντα εργάζονται μαζί, όπως συνέβαινε στο παρελθόν,
ορισμένα συμφέροντα εξυπηρετούνται και άλλα περιφρονούνται. Οι ασυμμετρίες
στην πληροφόρηση σχετίζονται με ασυμμετρίες στην οικονομική ισχύ. Υπάρχει ένας
ρόλος για τις κυβερνήσεις, όχι μόνο η διόρθωση των αποτυχιών των αγορών, αλλά
και η αντιμετώπιση των ασυμμετριών ισχύος.

Η εργασία μας, την οποία η επιτροπή απονομής των Νόμπελ βοήθησε να τύχει της
προσοχής του ευρύτερου κοινού, παρέχει εν μέρει μια ακαδημαϊκή θεμελίωση στον
Τρίτο Δρόμο, ο οποίος ολοένα και περισσότερο αναγνωρίζεται ως ο μοναδικός που
οδηγεί στην οικονομική πρόοδο με κοινωνική δικαιοσύνη.

(c) Project Syndicate, Δεκέμβριος 2001