ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Υπάρχει κράτους δικαίου;

Στις 13 Νοεμβρίου ο Αμερικανός πρόεδρος Μπους ανακοίνωσε ότι υπέγραψε ένα
στρατιωτικό διάταγμα που προέβλεπε τη λήψη δρακόντειων θεσμικών μέτρων για την
καταπολέμηση της τρομοκρατίας. Η συντηρητική εφημερίδα «USA Today» υποστήριξε
ότι πρέπει να απορρίψουμε αυτές τις ρυθμίσεις γιατί οδηγούν στη θανατική
εκτέλεση αθώων («Le Monde», 19 Νοεμ. 2001).

Επιπλέον, αποκαλύφθηκε ότι ανακρίθηκαν 5.000 άτομα επειδή προέρχονται από τη
Μέση Ανατολή ή την Ασία (χωρίς να υπάρχει εναντίον τους καμιά ένδειξη ενοχής
για συμμετοχή στη γνωστή υπόθεση της 11ης Σεπτεμβρίου). Όλοι αυτοί έγιναν
ύποπτοι γιατί έχουν απλώς ομοιογενή φυλετικά ή εθνολογικά χαρακτηριστικά με
τους ισλαμιστές δράστες (είναι η επικίνδυνη ανακριτική πράξη της
Schleppnetzfahndung, που υιοθέτησαν οι Γερμανοί τη δεκαετία του 1980). Όμως,
γιατί είναι τόσο επικίνδυνα τα παραπάνω μέτρα, ώστε να τα κατακρίνουν ακόμη
και εξέχοντες Ρεπουμπλικανοί γερουσιαστές, όπως ο Ρ. Μπαρ, που καταδίκασε την
ακόρεστη βουλιμία των κυβερνώντων για περισσότερη εξουσία; («Guardian», 18
Νoεμ. 2001).

Σε δικονομικό επίπεδο, οι προβλέψεις αυτές είναι απαράδεκτες γιατί ακυρώνουν
συνολικά τον νομικό πολιτισμό που διαμορφώνει η Σύμβαση της Ρώμης. Έτσι,
προβλέπουν τη σύσταση ειδικών στρατιωτικών δικαστηρίων που ματαιώνουν στην
Αμερική τη μακραίωνη παράδοση των λαϊκών δικαστών. Η δικονομία αυτών των
δικαστηρίων που θα δικάζουν τα τρομοκρατικά αδικήματα θα καθορίζεται
case-by-case, ανάλογα δηλαδή με την κάθε συγκεκριμένη υπόθεση, από τον υπουργό
Άμυνας Ντ. Ράμσφελντ!

Ο κατηγορούμενος δεν έχει το δικαίωμα να γνωρίζει το αποδεικτικό υλικό που
υπάρχει εναντίον του. Το υλικό αυτό μπορεί να συλλέγεται με οποιονδήποτε τρόπο
(ακόμη και με απαγορευμένες αξιόποινες πράξεις, «Time», 26 Νοεμ. 2001). Η 6η
τροποποίηση του αμερικανικού Συντάγματος αναστέλλεται και επιτρέπεται «η
παρακολούθηση» της επικοινωνίας μεταξύ του δικηγόρου και του κατηγορουμένου
πελάτη του, όχι με δικαστική απόφαση, αλλά όταν ο υπουργός Δικαιοσύνης θεωρεί
ότι μ’ αυτόν τον τρόπο θα αποτρέπεται η διάπραξη μελλοντικών τρομοκρατικών
πράξεων! Οι δικαστικές αποφάσεις είναι δυνατόν να μην προσβάλλονται με ένδικα
μέσα και οι θανατικές εκτελέσεις επιτρέπονται!

Είναι προφανές ότι μ’ αυτά τα μέτρα η κρίσιμη κοινωνικοπολιτική στάθμιση
ανάμεσα στα δύο αγαθά (ενίσχυση της ασφάλειας από τη μια μεριά και προστασία
των δικαιωμάτων των πολιτών από την άλλη) γέρνει επικίνδυνα προς τη μία
πλευρά. Η δικονομία ακρωτηριάζεται και το κάθε άτομο γίνεται ένα άθυρμα
μπροστά σε μια πανίσχυρη εκτελεστική εξουσία που μπορεί να μετατρέπει δυνητικά
οποιονδήποτε Αμερικανό πολίτη σε «τρομοκράτη» (αφού τον ορισμό της
τρομοκρατίας θα τον δίνουν ο πρόεδρος Μπους, ο υπουργός Δικαιοσύνης και ο
υπουργός Άμυνας). Ο «Economist» (17 Νοεμ. 2001) κάνει λόγο για «καφκικά» μέτρα
που σκοπεύουν να κτυπήσουν όχι μόνο την τρομοκρατία αλλά και κάθε άλλη
πολιτική διαφωνία. Έτσι, στο όνομα ενός στόχου (ή μιας ουτοπίας), η
ανθρωπότητα ξαναμπαίνει στο κυνήγι των μαγισσών. Τα βήματα αυτά ακολουθούν και
κάποιοι Ευρωπαίοι, όπως ο Μπερλουσκόνι, αφού μ’ ένα πρόσφατο σχέδιο νόμου
παρέχει ανεξέλεγκτη εξουσία στις μυστικές υπηρεσίες για να συλλέγουν το
αποδεικτικό υλικό που συσχετίζεται με τα τρομοκρατικά αδικήματα («Corriere
della Sera», 25 Νοεμ. 2001).

Όμως, ανησυχία προκαλεί και η σχετική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που
δίνει τη δυνατότητα, λ.χ., να εκδίδεται ένας Έλληνας στην Ιταλία για πράξη που
δεν είναι αξιόποινη στην Ελλάδα, όταν μάλιστα δεν υπάρχει ακόμη ούτε ευρωπαϊκό
Σύνταγμα ούτε ευρωπαϊκή κρατική οντότητα. Σ’ αυτό το σημείο πιστεύω ότι η
ελληνική κυβέρνηση πρέπει να αντισταθεί σθεναρά.

Σε πολιτικό επίπεδο, τα παραπάνω μέτρα της αμερικανικής κυβέρνησης είναι ακόμη
πιο επικίνδυνα, γιατί αλλοιώνουν τη δομή του δυτικού μοντέλου της
κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Έτσι, ο πρόεδρος Μπους διαμορφώνει ένα αυταρχικό
πρότυπο άσκησης της πολιτικής εξουσίας, αφού τα μέτρα αυτά ελήφθησαν με
προεδρικό διάταγμα και χωρίς τη συναίνεση του Κογκρέσου.

Ύστερα απ’ αυτά το κρίσιμο ερώτημα είναι το εξής: για ποιον κτυπά η καμπάνα,
όπως έλεγε κι ο Χέμινγουεϊ, για τους τρομοκράτες ή για την κοινοβουλευτική
δημοκρατία;

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.