Η κρίση ανέδειξε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή

Κάβεντρις Κάνον: Ο Αμερικανός πρεσβευτής διέβλεπε «λύση Στ. Στεφανόπουλου» στο πολιτικό αδιέξοδο που διαφαινόταν από την ασθένεια του στρατάρχη Παπάγου

Η απρόσμενη ενέργεια των Ανακτόρων στις 5 Οκτωβρίου 1955, λίγες ώρες μετά τον
θάνατο του πρωθυπουργού Αλέξανδρου Παπάγου, να διορίσουν στην πρωθυπουργία τον
μέχρι τότε υπουργό Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνο Καραμανλή, κι ενώ την
προηγουμένη ο ηγέτης του Συναγερμού είχε διορίσει ως αντικαταστάτη του τον
αντιπρόεδρο της κυβέρνησης και υπουργό Εξωτερικών Στέφανο Στεφανόπουλο, στο
πρόσωπο του οποίου συγκεντρωνόταν, εκτός των άλλων, και η εμπιστοσύνη της
πλειοψηφίας των βουλευτών του κυβερνώντος κόμματος, έχει βρεθεί στο επίκεντρο
της πολιτικής ιστοριογραφίας των τελευταίων σαράντα ετών. Η θεωρία ότι η
πρωθυπουργοποίηση του Κ. Καραμανλή αποτέλεσε καρπό επέμβασης του «ξένου
παράγοντα» και διασυνδέεται άρρηκτα με την πορεία του Κυπριακού, βρήκε ευρεία
απήχηση. Αμφισβητήθηκε από σειρά βιογράφων του αρχηγέτη της συντηρητικής
παράταξης, ενώ δεν προκύπτει κάτι ανάλογο από τα δημοσιευθέντα βρετανικά και
αμερικανικά αρχεία.

Νέα περίοδος

Ο πανεπιστημιακός Ευάνθης Χατζηβασιλείου στο βιβλίο του «Η άνοδος του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην εξουσία, 1954-1956», βιβλίο το οποίο στηρίζεται σε έρευνα σε ελληνικές αρχειακές πηγές, αλλά και στα αρχεία του Φόρεϊν Όφις της βρετανικής πρεσβείας στην Αθήνα, καθώς και του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, υποστηρίζει ότι η άνοδος του Κ. Καραμανλή στην εξουσία αποτέλεσε οργανικό τμήμα μιάς ευρύτερης πολιτικής κρίσης το 1954-1956. Το βιβλίο κυκλοφορεί από τη σειρά «Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία» των εκδόσεων Πατάκη.

Ο πανεπιστημιακός Ευάνθης Χατζηβασιλείου στο βιβλίο του «Η άνοδος του
Κωνσταντίνου Καραμανλή στην εξουσία, 1954-1956», υποστηρίζει ότι η άνοδος του
Κ. Καραμανλή στην εξουσία αποτέλεσε οργανικό τμήμα μίας ευρύτερης πολιτικής
κρίσης το 1954-1956.

Η κρίση αυτή, υποστηρίζει ο συγγραφέας, εκδηλώθηκε σε μία στιγμή κατά την
οποία ο πρωθυπουργός, στρατάρχης Παπάγος, είχε ασθενήσει, το πολιτικό σύστημα
αντιμετώπιζε την προοπτική μιας πλήρους αναδιάταξης, ενώ η κοινή γνώμη
συγκλονιζόταν από την αρνητική στάση των Δυτικών συμμάχων στο Κυπριακό.

Έτσι, υπήρχε το ενδεχόμενο να πυροδοτηθεί όχι απλώς μία κυβερνητική κρίση,
αλλά μία κρίση του συστήματος, λίγα χρόνια μετά τον Εμφύλιο. Η αναστάτωση αυτή
εκτονώθηκε, κατά τον κ. Χατζηβασιλείου, με την ανάδειξη μιας νέας γενιάς
πολιτικών υπό την ηγεσία του Κ. Καραμανλή, γεγονός που εγκαινίασε μία νέα
περίοδο της πολιτικής ιστορίας της χώρας. Η «ανάγνωση των στοιχείων», όπως
παρατίθενται από τον συγγραφέα, παρουσιάζει τους Βρετανούς να αντιτίθενται και
τους Αμερικανούς να «αιφνιδιάζονται» από την άνοδο του Κ. Καραμανλή στην
εξουσία. Πάντως στα «κατώτερα» κλιμάκια των διπλωματών της αμερικανικής
πρεσβείας στην Αθήνα, η προσέγγιση του Κ. Καραμανλή είναι ενδεικτική. Το
καλοκαίρι του 1955 οι Αμερικανοί διαπιστώνουν τον κίνδυνο της αποσύνθεσης του
ελληνικού πολιτικού συστήματος ­ και λόγω της παρατεινόμενης ασθένειας του
Παπάγου, και από την αίσθηση ότι οι δύο αντιπρόεδροι της κυβέρνησης, Π.
Κανελλόπουλος και Στ. Στεφανόπουλος, πολύ δύσκολα θα κατάφερναν να
συνεννοηθούν.

Οι Αμερικανοί

Σε επίδειξη: Το ζεύγος Κ. Καραμανλή στην πρώτη του κοσμική εμφάνιση μετά την άνοδο στην πρωθυπουργία του Σερραίου πολιτικού. Παρακολουθεί επίδειξη μόδας, στον ιππόδρομο, του Ελληνογάλλου σχεδιαστή μόδας Γιάννη Ντεσέ

Στις 25 Ιουλίου 1955, ο σύμβουλος της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα, Ray
Thurston, σε έκθεσή του προς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ αποκαλύπτει, έστω και
εμμέσως, την προτίμηση των Ανακτόρων στο πρόσωπο του Κ. Καραμανλή, για τη
διαδοχή του Παπάγου, ακόμη και στην περίπτωση μίας μεταβατικής κυβέρνησης.

Σημειώνει ο Αμερικανός διπλωμάτης στην αναφορά του:

«Λέγεται επίσης ότι ο Καραμανλής έχει την εντύπωση ότι ο βασιλιάς τον θεωρεί
ως πιθανό ηγέτη μίας μεταβατικής κυβέρνησης πριν από τις επόμενες εκλογές αν ο
στρατάρχης δεν είναι σε θέση να συνεχίσει…».

Είκοσι ημέρες αργότερα κι ενώ ο ασθενών πρωθυπουργός δεν δείχνει σημεία
ανάκαμψης, κλίμα κατάρρευσης κυριαρχεί στον Συναγερμό και την κυβέρνηση και
έντονη ανησυχία στους κύκλους της αμερικανικής πρεσβείας.

Ο ειδικός σύμβουλος του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών, Τζον Φόστερ Ντάλες,
Γουίλιαμ Παρκ Άρμστρογκ, με σημείωμά του προς τον επικεφαλής της αμερικανικής
διπλωματίας, υπό τον τίτλο «Η Ελλάδα κινείται προς πολιτικό αδιέξοδο»,
επισημαίνει ότι «η χώρα στερούνταν αποτελεσματικής πολιτικής διεύθυνσης από τη
στιγμή που αρρώστησε ο Παπάγος, εδώ και έξι μήνες, ενώ οι δύο αντιπρόεδροι της
κυβέρνησης είχαν εμπλακεί σε μία κούρσα διαδοχής, χωρίς όμως “να επιδεικνύουν
ιδιαίτερη επιδεξιότητα”. Εδώ και τρεις – τέσσερις μήνες, δεν είχε λάβει χώρα
ουσιαστική σύγκληση του Υπουργικού Συμβουλίου, αν και ενέργειες είχαν γίνει
στο όνομά του· τα μέλη του είχαν πολύ κακές σχέσεις μεταξύ τους και κάθε
υπουργός ενεργούσε πλέον ανεξάρτητα από κάθε αίσθηση κεντρικής διεύθυνσης.
Ενδεικτική της αίσθησης αυτής της κυβερνητικής κατάρρευσης ήταν η αναφορά του
Armstrong στον ΙΔΕΑ, ως ενδεχόμενο ισχυρό παράγοντα των εξελίξεων. Το Παλάτι
εμφανιζόταν να βρίσκεται σε αδιέξοδο και να μην έχει αποφασίσει τι θα κάνει αν
αποσυρόταν ή πέθαινε ο Παπάγος. Ωστόσο, αν και “η πολιτική ηγεσία του
κυβερνώντος κόμματος έχει χάσει τη ζωτικότητά της”, η κεντρώα αντιπολίτευση,
διασπασμένη, “εμφανίζεται προς το παρόν ανίκανη να αναλάβει την πρωτοβουλία”.
Το συμπέρασμα του Armstrong ήταν ότι η κατάσταση αυτή προσέφερε μεγάλες
ευκαιρίες στην ΕΔΑ, η οποία είχε ήδη αρχίσει να προωθεί την ιδέα ενός
“Δημοκρατικού ή Πατριωτικού Μετώπου”. Με άλλα λόγια, οι Αμερικανοί βρίσκονταν
μπροστά στο ενδεχόμενο που φοβούνταν πιο πολύ: την πιθανότητα δημιουργίας
Λαϊκού Μετώπου, με τα αστικά πολιτικά κόμματα ανήμπορα να αντιδράσουν…».

Διάσπαση

Αν και το «κλίμα Καραμανλή» διαχέεται στα κατώτερα κλιμάκια των Αμερικανών
διπλωματών στην Αθήνα το φθινόπωρο του 1955, δεν ισχύει το ίδιο για τα ανώτερα
και τον ίδιο τον πρεσβευτή Κάνον. Ο πρώτος γραμματέας της πρεσβείας των ΗΠΑ,
Howard Elting, παρατηρεί, πως «… Αν και ο Στεφανόπουλος δεν έχει ευρεία
λαϊκή απήχηση, εξακολουθεί να είναι φαβορί μεταξύ των πολιτικών παραγόντων του
Συναγερμού και πιθανόν να λάβει ώθηση να συνεχίσει ως διάδοχος του Παπάγου έως
τις εκλογές…».

Ο ίδιος διπλωμάτης διέβλεπε ότι σε περίπτωση διάσπασης του Συναγερμού «και
ανάλογα με τις περιστάσεις» τον Κ. Καραμανλή θα ακολουθούσαν 40 με 50
βουλευτές του κυβερνώντος κόμματος.

Είναι δε χαρακτηριστικό και το διά ταύτα της έκθεσης του Αμερικανού διπλωμάτη:

«Συμπερασματικά, θα τονίζαμε ένα σημαντικό γεγονός: δεν υπάρχει σήμερα στη
σκηνή μία πολιτική προσωπικότητα, είτε στον Συναγερμό, είτε στην
Αντιπολίτευση, που να έχει πιθανότητα άμεσα να δημιουργήσει μια πολιτική
κίνηση κατά το πρότυπο του Παπάγου το 1952 (sic). Η δημοτικότητα του Καραμανλή
είναι αναγνωρισμένη, αλλά πρέπει ακόμη να θεωρείται “επερχόμενος”· η ηλικία
του είναι εναντίον του. Παρακολουθούμε επίσης τον στρατηγό Κατσώτα, δημαγωγό,
φιλόδοξο και όχι τόσο εντυπωσιακό δήμαρχο Αθηναίων. Αλλά και αυτός επίσης
απλώς παρουσιάζει δυνατότητες· δεν υπάρχει ακόμη κλίμα Κατσώτα (a Katsotas
band wagon). Μία από τις δύο αυτές προσωπικότητες ­ ή κάποιο άλλο αουτσάιντερ
­ θα μπορούσε γρήγορα να έλθει στο κέντρο της σκηνής. Αλλά η προοπτική για
κάτι τέτοιο δεν φαίνεται τώρα. Αυτό που διαφαίνεται, αντίθετα, είναι η
προοπτική της αστάθειας…».

«Χρεοκοπημένες ιδέες και επαγγελματίες ηγέτες…»

Μετά την ορκωμοσία. Ο νέος πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής εξέρχεται από τα ανάκτορα, μετά την ορκωμοσία της κυβέρνησής του

Τα γεγονότα της 5ης Οκτωβρίου 1955 ­ ο διορισμός στην πρωθυπουργία του Κ.
Καραμανλή ­ αποτέλεσαν έκπληξη για τους Βρετανούς.

Η βρετανική πρεσβεία στην Αθήνα αντιμετώπιζε τον Καραμανλή ως έναν αξιόλογο
νέο πολιτικό με προοπτικές για το μέλλον και ως ένα από τα ηγετικά στελέχη του
Συναγερμού, αλλά ώς εκεί: δεν θεωρούσε ότι ο υπουργός Δημοσίων Έργων ­ ένας
πολιτικός δημοφιλής, αλλά νέος, εκτός του παραδοσιακού αθηναϊκού πολιτικού
κατεστημένου ­ θα μπορούσε να αναδειχθεί κατά τον δραματικό αυτόν τρόπο στην
ελληνική πολιτική σκηνή. Δεύτερον, η βρετανική στάση αξίζει να τονισθεί,
επειδή ο Καραμανλής δεν είχε κανέναν δεσμό με το Λονδίνο.

Ο ατλαντικός του προσανατολισμός ήταν γνωστός· η ευρωπαϊκή του επιλογή θα
διαμορφωνόταν στο μέλλον· αλλά οι σχέσεις του με τον βρετανικό παράγοντα ήταν
ανύπαρκτες. Και το στοιχείο αυτό αντικατοπτρίστηκε στην αμηχανία που προκάλεσε
η επιλογή του και στη βρετανική πρεσβεία των Αθηνών, αλλά και στους
αξιωματούχους του Foreign Office.

Ο ερευνητής μένει με την εντύπωση ότι οι Βρετανοί αξιωματούχοι δεν έμειναν
ανεπηρέαστοι από κάποια πίκρα, επειδή είχαν μείνει έξω από ένα παιχνίδι που
έως τότε θεωρούσαν δικαιωματικά δικό τους.

Γι’ αυτό και σχεδόν αμέσως επέδειξαν ιδιαίτερη σπουδή για τον εντοπισμό
μειονεκτημάτων του νέου πρωθυπουργού: σε σημείωμα του Foreign Office, της 7ης
Οκτωβρίου, υπενθυμιζόταν ότι [Ο] Sir Charles Peake ανέφερε ότι ο κ. Καραμανλής
ήταν ο υποψήφιος του βασιλέα και των Αμερικανών.

Ο Sir Charles Peake είπε ότι είναι καλός άνθρωπος, αλλά ότι ο ίδιος αμφέβαλε
κατά πόσο [ο Καραμανλής] ήταν επαρκούς διαμετρήματος να διατηρήσει ενωμένη την
κυβέρνηση και ότι ήταν μάλλον κουφός…

Το γεγονός ότι κάποιος είναι ο εκλεκτός των Αμερικανών και του Παλατιού είναι
μερικές φορές πηγή αδυναμίας, παρά δύναμης.

Ο Βρετανός πρεσβευτής, σερ Πικ σε έκθεσή του μετά την ορκωμοσία της κυβέρνησης
Κ. Καραμανλή επεξηγούσε ως εξής την ενέργεια του Παύλου:

«Πιστεύω ότι ο βασιλιάς Παύλος από καιρό είχε αντιληφθεί ότι οι πολιτικοί
ηγέτες της χώρας αυτής, με λίγες εξαιρέσεις, ανήκουν σε μία ομάδα, της οποίας
τα μέλη είναι χρεοκοπημένα σε ιδέες και ηγεσία, και αποτελούν ελάχιστον
παραπάνω από επαγγελματίες κατόχους δημοσίων αξιωμάτων. Αυτή η άποψη γίνεται
πράγματι αποδεκτή από την τεράστια πλειοψηφία των Ελλήνων.

Ο βασιλέας Παύλος περίμενε μία ευκαιρία να βάλει τέλος στην άγονη αυτή
κατάσταση πραγμάτων και να εισαγάγει νέο αίμα στη δημόσια ζωή αυτής της χώρας.

Είχε επίσης ξεχωρίσει τον κ. Καραμανλή ως τον πιο δραστήριο και ικανό νέο
πολιτικό και σε αυτό υποστηρίχθηκε από την αμερικανική πρεσβεία…».

Ο Παύλος, συνέχισε ο Peake, σκεπτόταν να αντικαταστήσει τον Παπάγο με κάποιον
από τους Στεφανόπουλο ή Κανελλόπουλο, αλλά όταν πέθανε ο Παπάγος θεώρησε ότι
έπρεπε να ενεργήσει γρήγορα, «πριν αποκρυσταλλωθούν νέες ομαδοποιήσεις της
παλιάς συμμορίας».