Ακόμα κι οι σκληροί φοβούνται

Ο κίνδυνος. Ειδικά συνεργεία κατά τη διαδικασία απολύμανσης σε άσκηση για βιοχημική επίθεση. Μετά τα γεγονότα που ακολούθησαν την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου ακόμα και οι «σκληροί» του Χόλιγουντ, Σβαρτσενέγκερ, Γουίλις και Σταλόνε (δεξιά) φοβούνται…

Όταν ήταν παιδί στο Τορόντο, ο Τζον Άνταμς θυμάται ότι απομακρυνόταν από την
παρέα του γιατί γλιστρούσαν κρυφά από μια τρύπα του φράκτη, για να παίξουν
δίπλα σε μια πινακίδα που έγραφε «Οι παράνομα εισερχόμενοι θα διώκονται».
«Νόμιζα ότι έγραφε “θα θανατώνονται με ηλεκτροπληξία”», εξηγεί ο καθηγητής
Γεωγραφίας ­ σήμερα ­ Άνταμς. «Υποθέτω πως αυτό συνέβαινε επειδή η ηλεκτρική
καρέκλα ­ στη συνείδησή μας τότε ­ ήταν περισσότερο προβεβλημένη». Δεν
μπορούσε όμως να δει ότι οι φίλοι του δεν εκτελούνταν; «Πίστευα ότι θα γινόταν
αν τους συλλαμβάνανε», υποστηρίζει. «Ήταν παρερμηνεία ενός μη πραγματικού
κινδύνου». Η φράση «μη πραγματικός κίνδυνος» ίσως να μην είναι οικεία, όμως,
τώρα, ζείτε με τις επιπτώσεις του. «Ο μη πραγματικός κίνδυνος», εξηγεί, είναι
όταν δεν μπορείς να εκτιμήσεις την πιθανότητα ότι κάτι μπορεί να συμβεί. Ποιες
είναι οι πιθανότητες να λάβεις μια επιστολή μολυσμένη με άνθρακα μέσω
ταχυδρομείου; Δυστυχώς, δεν μπορείς να υπολογίσεις γιατί δεν γνωρίζεις ποιος
μπορεί να τις στέλνει ή πόσο εκτεταμένη είναι η επίθεσή τους. Η αντίληψη του
κινδύνου είναι αποκλειστικά δική σου. Είναι όμοια για πολλές τρομοκρατικές
πράξεις σήμερα: υπάρχουν πολύ λίγα στοιχεία, αλλά καμία έλλειψη σε ανησυχία –
όπως αποδεικνύεται και από πρόσφατα δημοσιεύματα, σύμφωνα με τα οποία ακόμη
και οι αστέρες του Χόλιγουντ, Γουίλις, Σταλόνε και Σβατσενέιγκερ, αρνούνται να
πετάξουν…

Ο κίνδυνος

Αντίθετα, πραγματικός κίνδυνος είναι για παράδειγμα, το ενδεχόμενο ένας
μετεωρίτης να χτυπήσει τη Γη. Υπάρχουν σοβαρές εκτιμήσεις για την ποσότητα των
βράχων που «πετούν» στο Διάστημα, το μέγεθός τους και σε ποια αναλογία μπορεί
κάποιοι να περάσουν στην τροχιά της Γης. Είναι αυτό που ο Άνταμς αποκαλεί
«κίνδυνο αντιληπτό από την επιστήμη». Και δεν έχει καμία σχέση με τον «άμεσα
αντιληπτό» κίνδυνο, όπως το να προσπαθείς να διασχίσεις μια κεντρική λεωφόρο:
το βλέπεις και μόνος σου ότι είναι επικίνδυνο να προσπαθήσεις.

Δεδομένων των παραπάνω, πώς αντέδρασε ο γκουρού του κινδύνου στην είδηση ότι
πρόκειται για τρομοκράτες;

Κάνει τίποτα διαφορετικό; «Κάθε άλλο», υποστηρίζει με έμφαση.

Όχι όμως και οι άλλοι. Η συνειδητοποίηση της πιθανότητας τρομοκρατικών
πράξεων­ μπορείτε να το αποκαλέσετε «Ο Νέος Κίνδυνος» ­ άλλαξε τις συνήθειες
των ανθρώπων με ποικίλους τρόπους. Αμέσως μετά τις επιθέσεις στο Παγκόσμιο
Κέντρο Εμπορίου, οι αεροπορικές εταιρείες παρατήρησαν αμέσως ότι ο κόσμος
στράφηκε στις πιο φθηνές πτήσεις. Γενικά, τα ταξιδιωτικά σχέδια μένουν στην
αναμονή και οι αποφάσεις λαμβάνονται αναπάντεχα, στηριζόμενες πιθανόν σε
«αίσθηση» για τα συγγενή επίπεδα κινδύνου, αλλά και σε προγνώσεις σε συνδυασμό
με την παρότρυνση που δημιουργεί το «carpe diem». Και το FBI που λαμβάνει
καθημερινά μέχρι και 160 προειδοποιήσεις επικείμενων τρομοκρατικών επιθέσεων,
έχει αναπτύξει ένα περίπλοκο αλλά μυστικό τρόπο για να αποφασίζει σε ποια
απειλή να ανταποκρίνεται και ποια να αγνοεί.

Υπάρχει όμως λογική αντίδραση στο πρόβλημα προσδιορισμού των κινδύνων στην
καθημερινή ζωή; Σκεφτείτε το παράδειγμα των αεροπορικών ταξιδίων. Αν φοβόσαστε
την εκδήλωση αεροπειρατείας στην υπερατλαντική πτήση σας, μειώνεται τον
κίνδυνο στο μηδέν, αν ναυλώσετε ένα αεροσκάφος για λογαριασμό σας. Ακόμη
καλύτερα, να γίνετε πιλότος και να αγοράσετε αεροπλάνο. Ασφαλώς είναι πιο
δαπανηρό. Ασφαλώς το ναυλωμένο αεροσκάφος σας μπορεί να συντριβεί ή οι
ικανότητές σας στην πλοήγηση αεροσκάφους να μην ανταποκρίνονται στις
απαιτήσεις, όμως ο κίνδυνος προσδιορίζεται και αυτό στηρίζεται σε πλήθος
στατιστικών στοιχείων από τα αρχεία πτήσεων. Ο κίνδυνος της τρομοκρατίας
υποτάσσεται στις ιδιοτροπίες της ανθρώπινης φύσης και δεν προσδιορίζεται.

Αναμφίβολα, ζούμε σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους, απόλυτα απροσδόκητους,
κρυμμένους όπως οι ύφαλοι κάτω από την επιφάνεια της καθημερινής μας ζωής.

Οι συμβουλές

Θα μαντεύατε για παράδειγμα ότι πέρσι 402 άνθρωποι στη Βρετανία τραυματίστηκαν
μόνοι τους από ελαστική ταινία; Ή ότι 238 σακατεύτηκαν από μεταλλικούς
συνδετήρες χαρτιού; Η τάση να υπάρχουν ετικέτες σε προϊόντα με προτάσεις για
υπερβολική προσοχή έγινε θέμα στο «New Scientist», όπου στη στήλη «Feedback»
υπήρξε πληθώρα με αναφορές αναγνωστών. Μπορεί να το έχετε διαβάσει: «Μην
προσπαθείτε να σταματήσετε την αλυσίδα με τα χέρια» σε αλυσοπρίονο, «Μη
σιδερώνετε τα ρούχα φορώντας τα», σε σίδερο Rowenta.

«Κοιτάξτε αυτό», λέει ο Άνταμς, και στρέφεται στον υπολογιστή του. Μπαίνει σε
μια ιστοσελίδα του University College London, όπου εργάζεται, και εντοπίζει
τις συμβουλές προς τους φοιτητές που θα περιηγηθούν εκτός των τειχών του
πανεπιστημίου, στον κόσμο που δεν διέπεται από συγκεκριμένους κανονισμούς, στα
πεδία όπου η Φύση είναι υπεύθυνη και δεν διώκεται. Υπάρχουν συμβουλές προς
τους φοιτητές για εκτίμηση κινδύνων σε κάθε ταξίδι που μπορεί να κάνουν. Ένας
οδηγός 69 σελίδων με υποκατηγορίες κάθε είδους, όπως το έδαφος και τις
ιδιαιτερότητές του. Εκεί, σε δύο στήλες, παρέχονται «Οι κίνδυνοι», και «Τα
Σχετικά Μέτρα Ελέγχου». Σε αγροτική περιοχή, για παράδειγμα, σημειώνεται ότι
«υπάρχει ο κίνδυνος να τραυματιστείτε από τα διάφορα συρματοπλέγματα,
ηλεκτροφόρα, αγκαθωτά κ.λπ. Η συμβουλή; «Αν εργάζεστε κοντά σε
συρματοπλέγματα, αποφύγετε να έχετε την πλάτη σας στραμμένη σε αυτά, διότι
υπάρχει ο κίνδυνος να πέσετε πάνω τους».

«Είπα στους υπεύθυνους ασφάλειας ότι αυτό ήταν υπερβολή και ότι έπρεπε να
αναφερθούν μόνο στους σημαντικούς κινδύνους», λέει ο Άνταμς. Τον αγνόησαν.
«Υπάρχει έντονος φόβος να προκληθούν δικαστικά», απαντά.

Ο Άνταμς το αποκαλεί «το φαινόμενο το Τιτανικού». Είναι η έκπληξη: Αν και
ξοδεύεις περισσότερα για την ασφάλεια, η πραγματικότητα σε προδίδει. Τα
πράγματα γίνονται λιγότερο ασφαλή. Κατασκευάζεις ένα «αβύθιστο» πλοίο και η
υπερβολική εμπιστοσύνη οδηγεί στην καταστροφή. «Η υπερβολική ασφάλεια εγείρει
εφησυχασμό», εξηγεί. «Τόση ασφάλεια στα σύγχρονα αεροπλάνα που είναι δύσκολο
να κρατήσεις τον πιλότο με ανοιχτά τα μάτια στα μακρινά ταξίδια, αφού ο
αυτόματος πιλότος μπορεί να κάνει τα πάντα…Ο Τιτανικός ήταν ο μικρόκοσμος
της κοινωνίας που τον κατασκεύασε. Εμπιστεύτηκαν τους πηδαλιούχους και τους
κατασκευαστές. Και όταν βυθίστηκε, δεν μπορούσαν να το πιστέψουν».