«Θα ζήσουμε σε δύσκολο κόσμο»

Ο Ρίσαρντ Καπουσίνσκι περιδιαβάζει τον πλανήτη εδώ και δεκαετίες για
λογιαριασμό του πολωνικού Τύπου. Αισθάνθηκε να αυξάνει ο εκνευρισμός εις βάρος
της Δύσης. Όπως εξηγεί σε συνέντευξή του στην πολωνική εφημερίδα «Gazeta
Wyborcza» (απ’ όπου και τα αποσπάσματα που ακολουθούν), η μήτρα της
τρομοκρατίας δεν είναι η «σύγκρουση των πολιτισμών», αλλά η παγκοσμιοποίηση.

Οι θεατές. Αφγανοί χωρικοί κάθονται στην κορυφή λόφου για να βλέπουν καλύτερα τις κινήσεις των μαχητών της Βόρειας Συμμαχίας περίπου 70 χλμ. βορείως της Καμπούλ

­Πριν από δύο χρόνια, όταν όλες οι ένοπλες συγκρούσεις εκτυλίσσονταν
αποκλειστικά στις φτωχές χώρες ­ τα Βαλκάνια, την Ανγκόλα, τη Σιέρα Λεόνε, το
Κονγκό ή τη Μέση Ανατολή ­ γράφατε: «Έστω κι αν η Δύση δεν αφεθεί να
παρασυρθεί στους τοπικούς πολέμους των φτωχών, οι πόλεμοι αυτοί θα την
προλάβουν έτσι κι αλλιώς». Και μας πρόλαβαν. Δεν εκπλαγήκατε άρα από τις
επιθέσεις εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών και τα επακόλουθά τους;

Ρίσαρντ Καπουσίνσκι: Οι ενδείξεις υπήρχαν και η κακή ατμόσφαιρα γύρω από τις
ΗΠΑ ήταν ήδη ορατή, έστω κι αν τα μέσα ενημέρωσης δεν αναφέρονταν στο θέμα. Το
περασμένο καλοκαίρι οι ΗΠΑ αποκλείσθηκαν από την Επιτροπή Ανθρωπίνων
Δικαιωμάτων του ΟΗΕ. Μετά είδαμε μια σειρά ανοικτά αντιαμερικανικών
διαδηλώσεων κατά της παγκοσμιοποίησης. Η διάσκεψη του Ντέρμπαν για τον
ρατσισμό διεξήχθη σ’ ένα έντονα αντιαμερικανικό κλίμα. Φοβάμαι μήπως αυτό που
συνέβη ερμηνευθεί εσφαλμένα, ενώ είναι σημαντικό να κατανοήσουμε το πλαίσιο
των γεγονότων αυτών.

­ Μπορούμε να εξηγήσουμε τις επιθέσεις στις ΗΠΑ με τη «σύγκρουση των
πολιτισμών» του Σάμιουελ Χάντινγκτον;

Δεν θα έβλεπα μονοδιάστατα τις επιθέσεις αυτές. Είναι, φοβάμαι, πολύ
δελεαστικό για τα μέσα ενημέρωσης να περιορίσουν το πρόβλημα σε μια σύγκρουση
ανάμεσα στη Δύση και το «φανατικό Ισλάμ». Γιατί; Επειδή η αναζήτηση των
πραγματικών αιτιών θα απαιτούσε μια αυτοκριτική του συνόλου της σύγχρονης
δυτικής φιλοσοφίας· θα είχε προϋπόθεση ένα άλλο βλέμμα στη λειτουργία της
οικονομίας και της ενημέρωσης, στον τρόπο αντιμετώπισης του Τρίτου Κόσμου, της
φτώχειας και του αποκλεισμού. Η πρώτη μου αντίδραση στις εικόνες της 11ης
Σεπτεμβρίου ήταν να πω στον εαυτό μου ότι πρέπει να ξανασκεφθούμε τον κόσμο.
Ζούμε και θα ζήσουμε σ’ έναν εξαιρετικά περίπλοκο κόσμο. Μιλάμε για την
παγκοσμιοποίηση, την άρση των συνόρων μεταξύ των χωρών. Η διαδικασία αυτή
εξελίσσεται πράγματι, κάπου όμως, κάτω από την επιφάνεια, οι άνθρωποι μένουν
δεμένοι στην κουλτούρα τους, την ταυτότητά τους και τις παραδόσεις τους.
Διατρέχω τον κόσμο εδώ και σαράντα χρόνια και, μετά το τέλος του Ψυχρού
Πολέμου, παρατήρησα ότι ορισμένες συμπεριφορές «ξεπάγωσαν». Υπάρχει από τη μια
πλευρά αυτό το αίσθημα του αποκλεισμού που τρέφουν οι άνθρωποι του Τρίτου
Κόσμου και, παράλληλα, μια νέα αυτοπεποίθησή τους. Κατά την τελευταία μου
παραμονή στην Αφρική και την Ασία, παντού οι άνθρωποι με έκαναν να αισθάνομαι
ότι δεν ήμουν παρά ένας φιλοξενούμενος που ήρθε από την Ευρώπη και ένας
φιλοξενούμενος που είναι ανεκτός μόνον όταν δέχεται τις αξίες και τα έθιμά
τους. Είναι μια εντελώς καινούργια συμπεριφορά. Τα τελευταία χρόνια κατέληξα
να αισθάνομαι ξένος, σαν απλώς να περνούσα από τον δικό τους κόσμο.

­ Γιατί η επίθεση ήρθε από το Ισλάμ;

Το Ισλάμ είναι σήμερα 1,3 δισ. άνθρωποι. Είναι η πιο δυναμική θρησκεία του
κόσμου, οι πιστοί της είναι παρόντες σε όλες τις ηπείρους και, ακόμη και στην
Ευρώπη, η παρουσία της είναι σημαντική. Είναι πιθανόν η μοναδική θρησκεία που
κερδίζει έδαφος, ενώ οι άλλες διέρχονται κρίση. Είναι επίσης η πιο νέα από τις
μεγάλες θρησκείες και βρίσκεται σήμερα στο απόγειό της. Το Ισλάμ
χαρακτηρίζεται από ορισμένα στοιχεία που είναι εύκολα αντιληπτά από τις μη
ευνοημένες μάζες. Η ούμα, η κοινότητα των πιστών και το σύστημα των
υποχρεώσεων που απορρέει απ’ αυτήν ­ η αλληλοβοήθεια, η αρωγή, η φιλανθρωπία ­
βρίσκονται στην καρδιά του Ισλάμ. Η ούμα δίνει σε κάθε μουσουλμάνο την
ταυτότητά του. Επιπλέον, οι κανόνες του Ισλάμ είναι εύκολοι να τους μάθει
κανείς. Κάθε άνθρωπος μπορεί να γίνει μουσουλμάνος, απλώς δηλώνοντάς το. Κάθε
χρόνο έρχονται 80 εκατομμύρια άνθρωποι επιπλέον στη Γη, εκ των οποίων τα 73
εκατομμύρια στις χώρες του Τρίτου Κόσμου. Μεγάλος αριθμός απ’ αυτούς
γεννιούνται ή γίνονται μουσουλμάνοι, επειδή το Ισλάμ προσφέρει στους φτωχούς
ένα συναίσθημα ότι ανήκουν σε ένα σύστημα αξιών. Για τους φτωχούς αυτούς, ο
κόσμος των πλουσίων δεν ανήκει στο Ισλάμ· έτσι τα δύο στοιχεία, το θρησκευτικό
(Ισλάμ) και το κοινωνικό (η φτώχεια) γίνονται ένα.

­ Μπορούμε να φτιάξουμε το προφίλ ενός μέλους τρομοκρατικής οργάνωσης;

Είναι ένας νεαρός, κάτοικος πόλης, προερχόμενος εν γένει από τη μεσαία τάξη
και συχνά έχει κάνει καλές σπουδές και είναι έξυπνος. Αλλά ταυτόχρονα είναι
πολύ συναισθηματικός και πολύ αποφασισμένος, εμπνέεται από μια φανατική πίστη
και την απόλυτη πεποίθηση ότι το δίκιο είναι με το μέρος του. Οι νεαροί
αξιωματικοί που δολοφόνησαν τον Ανουάρ Σαντάτ, δεν δίστασαν. Στην περίπτωση
αυτή, δεν σκοτώθηκαν, αλλά συνελήφθησαν και προσήχθησαν στη Δικαιοσύνη. Στη
διάρκεια της δίκης δεν καταλάβαιναν την κατηγορία. Να δηλώσουν ένοχοι; Μα, για
ποιο σφάλμα; Εκείνοι απλώς εκπλήρωσαν τη βούληση του Αλλάχ.

Πολιτικό και μαχητικό Ισλάμ

­ Τα θρησκευτικά κίνητρα κυριαρχούν στις πολιτικές αιτίες;

Αναμειγνύονται. Στο Ισλάμ, είναι αδύνατον να διακρίνεις το ιερό από το
κοσμικό. Μέσα στο Ισλάμ υπάρχει κάτι που φέρει το όνομα «πολιτικό ισλάμ» και
στόχος του είναι η ανάληψη της εξουσίας, σε μια χώρα στην αρχή, μετά στον
κόσμο ολόκληρο. Μέσα στο «πολιτικό Ισλάμ» μπορούμε να διακρίνουμε μια άλλη
τάση που στα αγγλικά φέρει το όνομα militant islam, μαχητικό Ισλάμ. Είναι οι
περιβόητοι ισλαμιστές που δεν είναι αναγκαστικά τρομοκράτες, συχνά είναι
πολεμιστές του ιερού πολέμου που κρατάνε αυτόματα και τους βλέπουμε συχνά στις
τηλεοπτικές οθόνες μας. Μόνο μέσα στις ομάδες του μαχητικού Ισλάμ εμφανίζονται
περιοδικά πυρήνες που προετοιμάζουν επιθέσεις και θέτουν στόχο τους την
εξόντωση των εχθρών του Ισλάμ. Αυτοί είναι που σκοτώνουν.

­ Από πού προέρχεται αυτή η περιφρόνηση, ακόμη και το μίσος, για την
Αμερική στον ισλαμικό κόσμο;

Βλέπω τρεις λόγους. Πρώτον, είναι μια καθαρά ανθρώπινη αντίδραση: οι φτωχοί
δεν αγαπούν καθόλου τους πλούσιους. Δεύτερον, οι ΗΠΑ έχουν γίνει σήμερα η
μοναδική υπερδύναμη και ουδέποτε στην Ιστορία οι υπερδυνάμεις είχαν την εύνοια
των λαών. Και, για τα τελειώσουμε, το μίσος προκαλείται από την ταύτιση της
Αμερικής με το Ισραήλ και την πολιτική του στη Μέση Ανατολή.

Ένας μετρ του ρεπορτάζ

Ο Ryszard Kapuscinski γεννήθηκε το 1932 στο Πινσκ (σήμερα ανήκει στη
Λευκορωσία) και μετά το 1939 έζησε υπό τη σοβιετική κατοχή. Πήρε πτυχίο στην
Ιστορία και έγινε δημοσιογράφος, αρχικά σε μια εφημερίδα της κομμουνιστικής
νεολαίας. Το 1962 άρχισε τη σταδιοδρομία του ως ανταποκριτής του Πολωνικού
Πρακτορείου Ειδήσεων (ΡΑΡ). Για χρόνια διέτρεχε την Αφρική, τη Λατινική
Αμερική και την Ασία, όπου κάλυπτε κυρίως πολιτικές συγκρούσεις και πολέμους.
Ο εξαιρετική ποιότητα των ρεπορτάζ του αναγνωρίστηκε σύντομα. Μετά την πτώση
του κομμουνισμού στράφηκε προς τη Ρωσία και τις πρώην σοβιετικές Δημοκρατίες.
Αδιαμφισβήτητος μετρ του ρεπορτάζ, εξέδωσε πολλά βιβλία που έγιναν διάσημα
(“Από τον ένα πόλεμο στον άλλο”, “Ο Σάχης ή η υπερβολή”, “Ιμπέριουμ”, “Έβενος”…).