Εκτός των ΗΠΑ οι μεγάλοι χαμένοι της κρίσης

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Οι τρομοκράτες που κατέστρεψαν το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου και τμήμα του
Πενταγώνου κατάφεραν να πλήξουν και την παγκόσμια οικονομία. Στο τέλος,
εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι θα υποφέρουν από την ύφεση. Και οι περισσότεροι
απ’ αυτούς θα βρίσκονται στη Μέση Ανατολή και στην Αφρική, παρά στην Ευρώπη
και στη Βόρεια Αμερική.

Οι παλαιού τύπου πόλεμοι, όπως οι δύο Παγκόσμιοι και ο Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ
της Σοβιετικής Ένωσης και της Δύσης, κρατούσαν σε υψηλά επίπεδα τις δαπάνες
και δημιουργούσαν πολλές νέες ευκαιρίες απασχόλησης. Αυτήν τη φορά τα πράγματα
είναι διαφορετικά. Αυτήν τη φορά χρειάζονται κυβερνητικές δράσεις και
αποφάσεις των κεντρικών τραπεζών, προκειμένου να αποφευχθεί η μαζική
οικονομική κρίση, στην οποία ρέπει το καπιταλιστικό σύστημα. Και μιλάμε για
μια κρίση ανάλογη με εκείνη της περιόδου 1929-1935.

Θα προσπαθήσω να προβλέψω την κατάσταση στην οποία θα βρίσκονται οι οικονομίες
όλου του κόσμου τους επόμενους έξι μήνες. Και στη συνέχεια, θα αναλύσω τις
κατάλληλες πολιτικές που πρέπει να εφαρμοστούν προκειμένου, έως τα μέσα του
2002, να αποκατασταθεί η ανάπτυξη που διέκοψαν οι τρομοκράτες.

Το μεγαλύτερο πλήγμα δεν το δέχτηκαν οι Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά οι οικονομίες
άλλων χωρών. Η Ιαπωνία, η οποία βρίσκεται ήδη σε ύφεση, θα δει τη ζήτηση των
εξαγωγών της να μειώνεται. Σε κάποιον βαθμό, το ίδιο θα αντιμετωπίσουν οι
ευρωπαϊκές οικονομίες και οι οικονομίες της Ανατολικής Ασίας, όπως η
Σιγκαπούρη, η Κορέα, η Ταϊβάν και το Χονγκ Κονγκ. Δεν υπάρχει καμία ατμομηχανή
ανάπτυξης, εκτός από την αμερικανική, που να μπορεί να βοηθήσει στην
αντιμετώπιση και στην αναστροφή της παγκόσμιας επιβράδυνσης των ρυθμών
οικονομικής ανάπτυξης. Γι’ αυτόν τον λόγο θα παρουσιάσω τις πιθανές
βραχυπρόθεσμες εξελίξεις στην αμερικανική οικονομία.

Οι προοπτικές

Πριν από τα τρομοκρατικά χτυπήματα της 11ης Σεπτεμβρίου, οι αναλυτές
προέβλεπαν ότι η αμερικανική οικονομία βρισκόταν στο χείλος μιας «ελαφριάς»
ύφεσης. Η γενεσιουργός αιτία ήταν, κατά πάσα πιθανότητα, η έκρηξη, στις αρχές
του 2000, της φούσκας της Νέας Οικονομίας στη Γουώλ Στρητ. Στην πραγματική
οικονομία, το υπερβάλλον βιομηχανικό παραγωγικό δυναμικό και η διόγκωση των
χρεών ήταν το αποτέλεσμα των επεκτατικών κινήσεων που έκαναν οι επιχειρήσεις,
βασιζόμενες σε υπεραισιόδοξες προσδοκίες. Ένα μέρος, αλλά όχι το σύνολο, της
αύξησης της παραγωγικότητας οφείλεται στις επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν σε
νέες τεχνολογίες. Η περίοδος αυτή εξηγείται και από τη θεωρία για τα
προσωρινά, μη μονοπωλιακά, κέρδη πολλών επιχειρήσεων από τις τεχνολογικές
καινοτομίες ­ προσωρινά, επειδή η εξάπλωση της νέας γνώσης προκαλεί τελικά τη
φθορά των αρχικών μεγάλων κερδών που καρπώνονται οι καινοτόμες επιχειρήσεις.

Δεν προκάλεσε έκπληξη το γεγονός ότι οι μαζικές απολύσεις εργαζομένων
αυξήθηκαν στην Ηνωμένες Πολιτείες και στον υπόλοιπο κόσμο κατά τη διάρκεια του
2001, καθώς το επενδυτικό κλίμα επιδεινώθηκε σημαντικά. Με κάποια καθυστέρηση
ήρθε η μείωση της κατανάλωσης στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς ο καθαρός πλούτος
των καταναλωτών μειώθηκε από τη συντριβή της Γουώλ Στρητ και την επιδείνωση
των προοπτικών για το μελλοντικό τους εισόδημα, λόγω της ενίσχυσης των φόβων
για απολύσεις. Τα ερπετά δεν πεθαίνουν αμέσως, όταν χτυπηθούν θανάσιμα. Το
ίδιο συμβαίνει και με τους επενδυτές, οι οποίοι δεν σβήνουν άμεσα τα όνειρά
τους για διψήφιες ετήσιες αποδόσεις από τις επενδύσεις τους.

‘Όλα αυτά μπορούν να εξηγήσουν γιατί οι οικονομικοί αναλυτές πήγαν ήσυχοι για
ύπνο το βράδυ της 10ης Σεπτεμβρίου 2001, αισιόδοξοι ότι έως το τέλος του 2001
η αμερικανική πραγματική οικονομία θα έπαιρνε τον δρόμο της ανάκαμψης. Για το
2002 προέβλεπαν ότι το αμερικανικό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν θα αυξανόταν με
πραγματικούς ετήσιους ρυθμούς μεταξύ 2% και 2,5%. Αυτά τα ποσοστά είναι
ομολογουμένως πολύ χαμηλότερα σε σχέση με τα «χρυσά» χρόνια της δεκαετίας του
’90, που το αμερικανικό ΑΕΠ αυξανόταν με ρυθμούς μεταξύ 4% και 5%. Ωστόσο,
ακόμη και αυτοί οι χαμηλότεροι ρυθμοί ανάπτυξης ήταν αρκετοί για να
καθησυχάζουν τους Αμερικανούς, αλλά και τους Ευρωπαίους και τους Ασιάτες, αφού
η ευημερία τους εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από την ευημερία στις Ηνωμένες
Πολιτείες.

Σε ύφεση

Τα τρομοκρατικά χτυπήματα της 11ης Σεπτεμβρίου είναι από εκείνα τα
μακροοικονομικά γεγονότα που αναγκάζουν τους οικονομολόγους να κάνουν νέους
υπολογισμούς. Αυτό σημαίνει ότι, κατά πάσα πιθανότητα, η αμερικανική οικονομία
βυθίστηκε σε ύφεση μετά τα τρομοκρατικά χτυπήματα, ανάλογη με αυτήν που
αντιμετωπίζουν η Ιαπωνία και η Σιγκαπούρη.

Έπειτα από περισσότερους από 100 μήνες παγκόσμιας ανάπτυξης, στη διάρκεια της
δεκαετίας του ’90, έξι ή εννέα μήνες αμερικανικής επιβράδυνσης δεν σημαίνουν
ότι ο παράδεισος χάθηκε για πάντα. Ως ένας από τους ελάχιστους εν ζωή
οικονομολόγους που γνώρισαν τη μεγάλη οικονομική κρίση του Μεσοπολέμου, σπεύδω
να διαβεβαιώσω ότι θα ήταν παρανοϊκό να προβλέψω ότι στην Αμερική και στην
Ευρώπη θα επαναληφθεί η κατάρρευση της δεκαετίας του ’30, όταν χιλιάδες
τράπεζες χρεοκόπησαν, εκατομμύρια επιχειρήσεις έκλεισαν και ανάλογος αριθμός
στεγαστικών δανείων έμειναν ανεξόφλητα.

Τα μωρά γεννιούνται έχοντας τον εγκέφαλο του ανθρώπου των σπηλαίων. Ωστόσο,
καμιά δημοκρατία δεν θα ανεχθεί την παράλυση της οικονομικής πολιτικής του
Αμερικανού προέδρου Χέρμπερτ Χούβερ, την περίοδο 1929-1933. (Η Ιαπωνία έφθασε
την περίοδο 1990-2001 πολύ κοντά σε αυτό το είδος παθολογίας). Έτσι,
εξακολουθώ να υποστηρίζω κάτι σημαντικό. Προβλέπω ότι υπάρχει μια λογική
πιθανότητα 25% πως, κατά τη διάρκεια του 2002, η παγκόσμια στασιμότητα θα
μειώσει ακόμη περισσότερο τις ευκαιρίες απασχόλησης και θα διατηρήσει κάτω από
το φυσιολογικό επίπεδο τις αυξήσεις των μέσων πραγματικών μισθών. Γιατί
παρατηρείται η επιστροφή αυτού του κινδύνου; Αν αυτός ο κίνδυνος επαληθευθεί ­
και, επαναλαμβάνω, ότι έχει πιθανότητες 75% να μην επαληθευτεί ­ θα είναι λόγω
μιας σειράς αλυσιδωτών επιδράσεων μεταξύ της Γουώλ Στρητ και της πραγματικής
οικονομίας. Οι άνθρωποι έχουν την τάση να θυμούνται μόνο τις ανοδικές,
κερδοσκοπικές φούσκες και το κύμα δημιουργίας νέων επιχειρήσεων. Ωστόσο, μόνο
οι ιστορικοί της οικονομίας θυμούνται ότι στο παρελθόν εκδηλώθηκαν και
υπερβολικές πτώσεις στα χρηματιστήρια.

Ο Άλαν Γκρίνσπαν, πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των Ηνωμένων Πολιτειών,
θα προχωρήσει στην αύξηση της ρευστότητας. Οι βρύσες των δημοσίων δαπανών θα
ανοίξουν, για να σβήσουν τη φωτιά που θα καίει την οικονομία. Και, χωρίς
αμφιβολία, ορισμένοι οικονομικοί εμπειρογνώμονες θα θυμίσουν στον πρόεδρο
Τζορτζ Μπους αυτά που διδάσκουν στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα ­ ότι η μείωση
της φορολογίας είναι το πιο ισχυρό εργαλείο μακροοικονομικής πολιτικής για την
αντιμετώπιση της κρίσης στην οικονομία.

Πλεονάσματα

Στους εύκολους καιρούς, όταν ο ήλιος λάμπει, ο έλεγχος της οικονομίας γίνεται
με τη χρήση της απλής αριθμητικής. Όταν, όμως, οι καιροί δυσκολεύουν, οι
δημοκρατίες χρειάζονται τα πολύτιμα μαθήματα της οικονομικής ιστορίας.
Ευτυχώς, η διακυβέρνηση Κλίντον άφησε στον πρόεδρο Μπους και στο Κογκρέσο
μεγάλα δημοσιονομικά αποθέματα. Αυτά θα χρησιμοποιηθούν για να επιδοτήσουν τη
δοκιμαζόμενη βιομηχανία αερομεταφορών και τις πληγωμένες ασφαλιστικές
εταιρείες, οι οποίες πρέπει να καταβάλουν τεράστια ποσά για τις ζωές και τις
περιουσίες που χάθηκαν.

Οι βομβαρδισμοί στο Αφγανιστάν ­ και πιθανώς σε άλλες περιοχές ­ θα αυξήσουν
τις δαπάνες προσθέτοντας κάτι στο αμερικανικό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν. Τα
προγράμματα κάλυψης των ανέργων θα επεκταθούν. Υπάρχει και μία ακόμη επιλογή,
η μεγαλύτερη μείωση της φορολογίας για τους εύπορους Αμερικανούς. Ωστόσο, ο
έλεγχος του Κογκρέσου από την αντιπολίτευση μπορεί να αποτρέψει την
πραγματοποίηση αυτού του λάθους. Το καλύτερο απ’ όλα θα ήταν μια συναινετική
απόφαση για τη μείωση της παρακράτησης φόρου στους μισθούς και την περικοπή
των ομοσπονδιακών φόρων για μια περίοδο δύο χρόνων. Αυτό θα δημιουργήσει τον
πειρασμό στα νοικοκυριά να αυξήσουν τις δαπάνες τους. Και από το 2004, όταν η
φορολογία θα έχει επιστρέψει στα σημερινά επίπεδα, η αύξηση των εσόδων θα
βοηθήσει το συνταξιοδοτικό μας σύστημα να αντιμετωπίσει το βάρος που θα δεχθεί
από τη συνταξιοδότηση της γενιάς του baby boom (τη δεκαετία του ’60 αυξήθηκε
κατακόρυφα ο ρυθμός των γεννήσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες).

Τέλος, ας σημειωθεί ότι οι γείτονες και οι σύμμαχοι της Αμερικής είναι αυτοί
που θα ωφεληθούν περισσότερο από την εφαρμογή τονωτικών μακροοικονομικών
προγραμμάτων.

(c)2001, Los Angeles Times Syndicate International