ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η χαμένη ελπίδα της ανάστασης

«Αν θέλουμε να αποφύγουμε μια σύγκρουση πολιτισμών, θα πρέπει να
προβληματιστούμε για τη διαδικασία εκκοσμίκευσης στις δυτικές κοινωνίες».
Γιούργκεν Χάμπερμας.

Γιούργκεν Χάμπερμας: ο Γερμανός φιλόσοφος στην Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης όπου τιμήθηκε με το Βραβείο της Ειρήνης

Πριν από τρία χρόνια, στην Paulskirche της Φρανκφούρτης, ο Γερμανός συγγραφέας
Μάρτιν Βάλζερ είχε προκαλέσει αίσθηση υποστηρίζοντας ότι δεν είναι δυνατόν να
συνεχίσει να χρησιμοποιείται το Άουσβιτς ως απειλή. «Κλείνω το πνεύμα μου
μπροστά στα κακά πράγματα που δεν μπορώ να διορθώσω. Έχω μάθει να κοιτάζω προς
την άλλη πλευρά», είχε τονίσει ο Βάλζερ, επικρίνοντας τις θέσεις του Γιούργκεν
Χάμπερμας. Ο τελευταίος είχε προχθές την ευκαιρία να απαντήσει. Κατά τη
διάρκεια της βράβευσής του με το Βραβείο της Ειρήνης, στην ίδια εκείνη
ιστορική εκκλησία, ο Γερμανός φιλόσοφος τόνισε ότι δεν προτίθεται ούτε να
ξεχάσει ούτε να κοιτάξει προς την άλλη πλευρά. Τα τραύματα του Ολοκαυτώματος
παραμένουν ανοιχτά. Πιο πολύ απ’ όλα, όμως, τον ανησυχεί το γεγονός ότι το
ανθρώπινο πνεύμα δεν μπορεί να επανορθώσει την αδικία και τον πόνο που
υπέστησαν τόσοι αθώοι άνθρωποι. Στη σύγκρουση ανάμεσα στον Χορκχάιμερ, που
είπε ότι οι νεκροί είναι πραγματικά νεκροί, και στον Μπέντζαμιν, που εξέφρασε
την ελπίδα ότι ο άνθρωπος μπορεί να αποκαταστήσει την αδικία, νικητής βγήκε ο
πρώτος. Αυτή η χαμένη ελπίδα της ανάστασης είναι το μεγάλο κενό της εποχής
μας.

Αρχίζοντας την ομιλία του, με τίτλο «Πίστη και γνώση», ο Χάμπερμας
προειδοποίησε το πυκνό ακροατήριό του ότι δεν θα το αναγκάσει (όπως είχε γίνει
με τον Βάλζερ) να χωριστεί ανάμεσα σ’ αυτούς που θα τον χειροκροτήσουν όρθιοι
και σ’ εκείνους που θα παραμείνουν καθιστοί σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Όταν
λειτουργείς κάτω από την πίεση των γεγονότων, είπε, αντιμετωπίζεις τον
πειρασμό να συναγωνιστείς με διάφορους πνευματικούς Τζων Γουέιν για το ποιος
θα τραβήξει πρώτος το πιστόλι. Πάνω απ’ όλα χρειάζεται λοιπόν ψυχραιμία, ιδίως
όταν πρόκειται για γεγονότα σαν τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης
Σεπτεμβρίου. Μέχρι τότε, προβλήματα όπως η γενετική έφερναν σε αντιπαράθεση
τους εκπροσώπους της θεσμοποιημένης επιστήμης με τους εκπροσώπους των
εκκλησιών. Μετά την ημέρα εκείνη, η ένταση ανάμεσα στη λαϊκή κοινωνία και τη
θρησκεία έχει λάβει εκρηκτικό χαρακτήρα.

Παρά το θρησκευτικό του λεξιλόγιο, σημείωσε ο Γερμανός φιλόσοφος, ο
φονταμενταλισμός είναι ένα σύγχρονο φαινόμενο. Και το μόνο φάρμακο που υπάρχει
είναι ο διάλογος. «Πρέπει να εργαστούμε για να επιτύχουμε μια κοινή γλώσσα
πέρα από τη βουβή βία των τρομοκρατών και των πυραύλων. Απέναντι στην
παγκοσμιοποίηση που επιβάλλει η απελευθέρωση των αγορών, πολλοί από μας
προσδοκούμε την επιστροφή μιας διαφορετικής πολιτικής». Αρτηριοσκληρωτικές
ορθοδοξίες υπάρχουν τόσο στη Δύση όσο και στην Πρόσω και την Άπω Ανατολή, τόσο
μεταξύ των καθολικών και των εβραίων όσο και μεταξύ των μουσουλμάνων. Για να
αποφύγουμε τη σύγκρουση των πολιτισμών, πρέπει να προβληματιστούμε για το
περιεχόμενο της εκκοσμίκευσης στις μετα-κοσμικές μας κοινωνίες. Μόνο τότε θα
μπορέσουμε να αξιολογήσουμε τους κινδύνους από τη στρεβλή εκκοσμίκευση σε
άλλες περιοχές του κόσμου.